Ortaçağ, sanat tarihi içinde çok yaygın bir devreyi (M.S. 4. yüzyıl-14.yüzyıl) kapsar. Ortaçağ sanatında bütün estetik değerler kilise ve soyluların önerdiği dinsel dogmalara yöneliktir. Bin yıl süresince antik Yunan’ın düşünce ve kültür yapısıyla biçimlenen ideal güzellik düşüncesi unutulmuştur. Sanat, dünya gerçeklerine kapalı, öteki dünyaya yönelik bir soyut anlayış içinde biçimlenmiştir.

Ortaçağ din adamlarının öğütlediği öteki dünya ideali yaşanan dünya gerçek ve değerlerini yok etmiştir. Dünya, insanların asıl gerçek olan öteki dünyayı kazanmaları için ceza çektikleri bir yerdir. Her şey tartışmasız ve Tanrı’ya yönelik dogmalar üzerine kuruludur. Nedenler aranmaz, sonuç tartışılmaz” kabul edilir. Dine ve kadere inanılır.İnsan aklının yol göstericiliği, pozitif düşünce unutulmuştur. Bilim olarak sadece din bilimi (Teoloji) vardır. O da rahiplere özgüdür. Her türlü düşünce ve yorum tartışmasız dogmalar halinde onlar tarafından önerilir. Böylesine bir düşünce şekli, kuşkusuz çağın sanatını da biçimlendirecektir. Nitekim, bu dünya görüşünün içerdiği tüm bir ortaçağ sanatı, din adamları ve feodallerin yanında, kilisenin içinde oluşmuştur.

Kilise ve katedraller, şatolar ve saraylar, heykeller, resimler, vitraylar, minyatürler, Hıristiyan dininin yani, yönetici soylular ve rahipler sınıfının önerilerinin propagandalarını yapar. Bütün bu eserler topluluğu Hıristiyan ikonografisini meydana getirmiştir. Bu öz-içerik  Ortaçağ’ın büyük Roman ve Gotik üsluplarını yaratmıştır. Bu çağ eserlerinin soyuta yönelik biçim, renk ve çizgi estetiğini doğurmuştur. Sanatçılar, yukarıda işaret edildiği gibi önceden saptanmış, sınırları çizilmiş olayları hikaye gibi anlatır. Eserlerdeki dramatik biçim düzenleri, çekici renkler ve biçimler ile anlatılan olayın etkisi güçlendirilmiştir.

Resimlerin arasına zaman zaman olayı açıklayıcı yazı dizileri de serpiştirilmiştir. Bunlar eski Mısır resimlerindeki hiyeroglifler gibi olayı açıklayıcı niteliktedir. Resim, heykel, kabartmalarda mekan, anatomi, perspektif ve estetik değerler aranmaksızın yan yana getirilmiştir. Bu resimlerin ya da minyatürlerin içine çoğu kez azizlerle beraber krallar, ve soylular da katılmıştır. Böylelikle soyluların ve yöneticilerin kutsallıkları da önerilmiştir. Ravenna’da San Vitale Kilisesi mozaikleri içinde Justinianus ve maiyeti ile İstanbul’da Ayasofya’da Konstantin ve Justinianus v.b. gibi mozaiklerde bunu açıkça görebiliriz.

Ortaçağ sanatı, çağın toplum yapısı gereğince, onların dinsel olarak ileri sürdükleri ve halkın kayıtsız-şartsız kabul ettiği dogmaları çizgici (linearist), renkçi (kolorist) bir estetik düzenleme içinde geliştirmiştir.

Aşağı yukarı bin yıl süren Ortaçağ dünya görüşü ve düşüncesine ilk tepki İtalya’da olacaktır. Bu tepki sonucu ortaya çıkan yeni düşünce ve dünya görüşü, Yeniçağ sanatını da oluşturacaktır. Bu, Rönesans’tır. 

  RÖNESANS NEDİR?

 Rönesans Sanatını Etkileyen Nedenler: 

Rönesans, 14-15. yüzyıllarda İtalya’da doğan kültür ve sanat devriminin adıdır. Tek yönlü bir görüş olarak, kelime anlamıyla (yeniden doğuş-Renaissance) sadece Klasik İlkçağ Kültürü’nün yeniden doğmasından ibaret değildir. Bu atılış hareketinde kuşkusuz klasik ilkçağ kültür ve sanatının etkileri büyük olmuştur. Ne var ki, Antik Kültürün canlandırılması, Rönesans çağını açan tek temel neden değildir. Bu çağlarda İtalya’da toplum, ekonomi, politika, din, bilim, teknik, endüstri v.b. alanlardaki değişme ve gelişmelerin tümü yeni kültür ve sanat devriminin yapılması için gerekli ortamı hazırlamıştır. Avrupa ülkelerinde, Ortaçağ’ın kapıları bir çok kereler zorlandığı halde, Rönesans denilen ilerici hareketin İtalya’da görülme nedeni bu çok yönlü ortamın ilk kez İtalya’da hazırlanmış olmasındandır.

Kültür ve Sanat:

Sanat, ekonomi, politika, din, bilim, teknik v.b. çeşitli olaylar gibi toplumsal bir etkinliktir ve de evrenseldir. Tarihin her çağında sanat, çevresi ve çağının kültür gerekçeleriyle iç içe olmuştur.

Bütün evrensel olaylar gibi, Rönesans kültür ve sanatı tarihsel gelişme sürecine uygun bir şekilde bir takım gerçeklerin etkisi altında doğmuş, gelişmiş, olayları etkilemiş ve gelişimini sürdürdükten sonra değişerek yerini bir kültür ve sanat olayına bırakmıştır. Giderek Rönesans ve ondan sonraki sanat eserlerini tanımak için onları etkileyen çeşitli gerçekleri bilmek gereklidir.

İnsan Aklının Özgürlüğü:

Burckhardt Rönesans Nedir? Sorusuna, İnsanın bulunmasıdır cevabını vermiştir. Bu cevap kuşkusuz, bu çağın en büyük gerçeği olan insan aklının üstünlüğü, yani Antik Yunan’dan sonra unutulan insanın evrende bir mikrokozmos ve canlılar merdiveninin en üst katı olduğu gerçeğinin yeniden anlaşıldığını ortaya koymaktadır. Rönesans’la Ortaçağ süresince sınırlandırılan insan aklı özgürlüğe kavuşmuştur. Giderek insanın bireysel ve toplumsal bilinci uyanmış Hümanizma doğmuştur. Sanat da, insan aklının yol göstericiliğinin ışığı altında, hümanist düşüncenin önderliğinde gelişmiştir.

 İtalya’da Rönesans Çağındaki Çelişkiler: 

Rönesans çağında, İtalya’da toplumsal, ekonomik, politik, dinsel, bilimsel v.b. alanlarda çelişkiler vardır. İtalya, adı geçen konularda Avrupa ülkelerinden daha çelişkili bir ortama sahip olmasına karşın, gene bu konularda büyük gelişmeler göstermiştir. Bu alanlardaki dengesizlikler ve çelişkiler aslında yeni gelişen kültür ve sanat devrimine gerekli olan itici ortamı hazırlamış ve sanat ürünlerinin yaratılmasına geniş olanaklar sağlamıştır.

 Ekonomi ve Toplumsal Gelişmeler:  

15.yüzyılda kent soylular-burjuvalarla menfaate dayanan karşılıklı alış-veriş sonucu kilisenin de gelir kaynakları artmıştı. Papalık devleti, XII.Johannes'in ölümünde, 25 milyon altın gulden gibi zengin bir kasaya ve büyük gelir kaynaklarına sahipti[1].

Villani’nin istatistiklerine göre 15.yüzyılda Floransa’da devlet geliri 300 bin altın guldendir. Yılda 8-10 bin çocuk okuma-yazma öğrenmiştir. Hastanelerin yatak sayısı 1000’i bulmuştur.

Bir yandan Ortaçağ’ın feodal düzenini sürdürmek isteyen soylular (prensler, papalar) diğer yandan büyük bir sermaye birikimine sahip olan kent soyluları İtalya’da kültür ve sanat alanlarına büyük yatırımlar yapmışlardır. Ekonomik olanaklar nedeniyle kültür ve sanat alanında büyük gelişmeler olmuştur. Örneğin Medici’ler, 1434-1471 yılları arasında kamu binalarına harcanmak üzere 633 bin altın gulden hediye etmişlerdi. 1422 yılında Ceratini tarafından yazılan bir yazıda, Floransa’da yeni papaz etrafında 72 sarraf dükkanının sıralandığı, tedavülde 2 milyon altın guldenin dolaştığı belirtilmekte, altın sırma sanatından, ipek işlemeli kumaşlardan, toprak altından çıkarılan eski ve Filippo Brunelleschi gibi sanatçılardan söz edilmektedir[2].

Venedik ise, o zaman yapılmış olan istatistiklere göre daha da büyük bir zenginlik içindedir. Floransa ancak 1422 yılında, ilk kalyonunun İskenderiye’ye gitmek üzere yola çıkarmışken Venedik, gemileriyle çoktan beri denizlere egemendir. Ancak Floransa’daki politik çekişmelere karşılık kültür ve sanat hayatında 15. yüzyılda daha büyük ve düzenli bir akış görülmektedir[3].

Ticaret ve endüstrinin gelişmesi, sermaye biriminin belli bir zümrede toplanmasıyla çelişkili olarak İtalyan halkının büyük çoğunluğu (köylüler) eski yoksulluğunu sürdürmektedir. Dante, Petrarca ve Bocaccio bu toplumsal, politik, ekonomik çelişmeleri ve tabakalaşmaları eserleriyle eleştirmişlerdir. İtalyan halkını toplumsal ve politik yönden bilinçlendiren ilk öncüler olmuşlardır. Soylu ve yöneticilerin mal ve mülk düşkünlüklerini, kendi otorite ve yaşamlarını sürdürebilmek için fakir halkı nasıl sömürdüklerini açıklamışlardır. Bu durumda toplumda soylular, kent soyluları ve köylü halk olmak üzere üç tabaka oluşmuştur.

13-14 ve 15.yüzyıllarda Floransa, Milano, Venedik ve Padua’nın soylu yöneticileri paralı askerler besleyen derebeyleri olarak, büyük şehir devletlerinin emrine girmiş ve devlet kurmuş çetecilerdi. Köylüler onların her dediğini yapmak zorundadır. Soyluların en büyük işi ise av v.b. eğlencelerdir. Örneğin; Milano halkı, Tiran Bernabo’ya 5 bin ev köpeği beslemek zorunda bırakılmıştır.Vergiler ise çok ağırdır[4].

Diğer yandan hükümdarlar ve papalar bilgin ve ressamlara aylıklar bağlayarak onları saraylarında çalıştırmaktadırlar. 1385’de Milano tiranı 300 bin altın gulden harcayarak su kemerleri ve bütün manastırların en görkemlisi olan Pavia’daki Certosa Manastırı ile kitaplığını ve bütün Hıristiyan dünyasının en üstün kilisesi olan Milano Katedrali’ni yaptırmıştır[5].

 Din ve Sanat: 

Ortaçağ’ın devamı olarak, kilise devleti kutsal olan dinsel gücü fiziksel güce üstün kılıyordu. Aslında papalık devleti ortaçağda olduğu gibi Rönesans çağında da İtalya’nın başına dert olmuştur. Ancak kilisenin tüm otoritesine karşın, İtalya Avrupa’nın kutsal, evrensel din ve devlet ilişkilerini ilk kez birbirinden ayırmıştır. Şizma (Papanın İspanyollar tarafından Avignon’a kaçırılması) olayından sonra papalara yapılacak her çeşit karşı davranış papa taraftarlarınca bastırılmıştır. Kilise devleti bağımsızlığına yeniden kavuşmuştur. Papalar Roma’ya dönmüşler ve 15. yüzyıldan başlayarak bu şehri kendilerine sığınak yapmışlardır. Aynı zamanda güçlerini büyük, görkemli eserlerle sembolize etmek istemeleriyle de sanat ve sanatçının korunması olayında büyük rol oynamışlardır. Örneğin Alesssandra Borgia’dan sonra papa seçilen II.Julius, bir yandan ordulara komutanlık ederken bir yandan da ünlü bütün ozan ve bilim adamlarını yanına toplamıştı. San Pietro Kilisesi’ni yeniden ve pek görkemli olarak yaptırmak için çağın bütün ünlü mimar, heykeltıraş ve ressamlarını çağırmıştır. Bramante,  Raffaello ve Michelangelo bunların önde gelenlerindendir.

Papa X. Leo zamanında katil suçluların parayla affı konunu çıkarılmasıyla Roma’nın katillerle dolduğu yazılı kaynaklardan öğrenilmektedir. Büyük hümanist Erasmus da bu sırada umutlarla Roma’ya gelmiş ve hayal kırıklığı içinde geri dönmüştür.

Bütün bu olaylar Almanya’daki Reform olayının doğuşunu büyük ölçüde etkilemiştir. Oysa beri yandan bu sırada papa çok iyi korunmuş olan Vaticano Sarayı’nda oturuyor ve bu sarayın kilisesi olan Sixtin Şapeli mihrabındaki Michelangelo’nun Mahşer Günü tablosundaki çıplakları giydirmekle ilgileniyordu.

 Rönesans’ta İtalyan Şehir Devletleri ve Politika: 

İtalya doğa, kültür ve sanat zenginlikleri ile Avrupa ülkelerinin sürekli akınlarına hedef olmuştur. Alplerin ötesindeki çapulcu orduları, Ortaçağ ve Rönesans süresince İtalya’yı talan ederek, büyük zararlar vermişlerdir. 14. yüzyılda Alman Kralı IV. Charles, kuzey İtalya’yı kendine başkent edinmişti. Bütün bu talanlara karşı İtalyanlar bir İtalya Devletleri Birliği kurarak bu yabancı ordulara karşı koyma yoluna gitmemişlerdir. Bu çağlarda İtalya ayrı ayrı kentlerin yönetiminde, dükalık, kontluk, Krallık ya da Cumhuriyet ile yönetilmekteydi. Kuzeyde, Cenova ve Venedik Cumhuriyetleri, Mantova Ferrara Dükkalıkları, güney İtalya’da Floransa Cumhuriyeti ile Napoli Krallığı ve Pisa, Perugia, Siena ve Roma’yı içine alan Papalık Devleti en çnemli devletlerdir. Şehir devletlerinin yönetimlerindeki ayrı tutumları, ülkede bir birliğin doğmasını engellemektedir. Kişisel çıkarlar uğruna yapılan çeşitli entrikalar, otorite zayıflığı gerek iç gerekse dış politikada dengesizlikler doğurmaktadır. Dante, bu politik dengesizlikleri ve doğduğu Floransa şehrindeki parti kavgalarını açlıkça eleştirmiştir.

15. yüzyılda, Fransa’nın İngiltere ile savaşmaları ve Almanların kendi iç sorunlarıyla ilgilenmeleri sırasında, İtalya bir süre için yabancı orduların akınlarından kurtulmuştu. Yüzyılın sonunda ise (1494’te) Fransızlar Napoli’ye kadar yürümüş ve Papa, Fransızlardan kaçarak Perugia’ya sığınmıştı. Bu sırada Perugia’da, Raffello 12 yaşında bir çocuktur ve ustası Perugino’nun atölyesinde çırak olarak çalışmaktadır.

Bütün bu kargaşalıkların etkisiyle, gerek yöneticiler gerekse halk iç ve dış savaşlardan usanmıştır. Bu yıpranmaların çelişkisi olarak yöneticiler politika alanında yeni metotlar aramaya başlamışlardır. Bu da, Burckhardt’ın dediği gibi modern diplomasi metodudur. Yeni yöneticilerin herhangi bir iç ya da dış savaşı önceden sezinleyerek anlaşma yolları aramaya girmeleridir. İşte, İtalya’da din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasını etkileyen en büyük neden bu olmuştur. Bu da devlet yönetiminde sorunların dinsel baskı ve korkuya kapılmadan, ele alınarak yorumlanması bilincini doğurmuştur.

 Dante, Petrarca, Boccacio ve Machiavelli’nin Politikaya Etkileri: 

Dante, Petrarca, Boccaccio ve Machiavelli, Rönesans hareketlerinin doğuşunda edebiyat ve felsefe alanlarında büyük hümanistler olarak etkili oldukları değin, politika alanında da öncü düşünceler ileri sürmüşlerdir. Özellikle Dante, Petrarca ve Machiavelli, Rönesans’ın oluşumunda kişisel bilincin uyanışı yanı sıra ulus bilincinin doğuşunda da büyük rol oynamışlardır. Onlar başından beri çeşitli yollarla edebiyat, felsefe ya da politik alanlarda halklarının mutluğu için yeni görüşler ileri sürmüşlerdir.

Dante daha 13.yüzyılda, Floransa’daki politik kargaşalıkları parti savaşlarını ve buhranlarını, anayasadaki sürekli değişiklikleri eleştirmesi nedeniyle sürgüne gönderilmişti. Dante, yalnız tanrıya bağlı yüksek bir yargıçla yönetilen, kendi anlamında bir imparatorluğu savunuyordu. Eski Roma’yı da dünya egemenliğinin mirasçısı kabul ediyordu. Machiavelli de politik dengesizliklerden azap duymuş ve devletin kurtuluşu için yollar aramıştı. Bu yolda bulduğu bir sistemi de Papa X. Leo’ya derli toplu sunmuştu. Machiavelli’nin bu devlet yönetme programı Hükümdar isimli eserden sonra kaleme alınmıştır. Hükümdar ise Machiavelli’nin bir devlet adamı olarak hayran olduğu Urbino dükü Lorenzo Medici’nin (1519) ölümünden sonra yazılmıştır.

Machiavelli, İtalya’nın güçlü olabilmesi için İtalyan devletlerinin birleşmeleri gerektiği tezini savunuyordu. Gene bu nedenledir ki Machiavelli Papalığın ortadan kalkmasını da savunmuştur. Çünkü Machiavelli, devlet yönetiminde dinsel gücün yerine fiziksel gücün geçmesini savunuyordu. Bu gücü de, her şeye rağmen Cesare Borgia gibi bir katilde bulabiliyordu. Bu amaçla Cesare Borgia’nın emperyalist emellerini destekliyordu[6].

Ancak daha Dante ve Petrarca’lar zamanından arzu edilen ideal İtalyan Birliği bütün uyarmalara karşı 16. yüzyılda bile kurulmamıştır.           

Kişisel ve Toplumsal Bilincin Uyanışı-HÜMANİZMA: 

Ortaçağın insanı ırk, kavim, lonca v.b. herhangi bir toplum biçimi içinde varlığına sahiptir. Yani kişi, insan olarak özerkliğinin bilincini tanımıyordu. Bu düşünce, kutsal-evrensel bir din duygusu ve düşüncesinden doğuyordu. Ortaçağda insan ve toplum bir din toplumunun içinde varlığına sahipti. İtalya’da daha 13.yüzyılda devlet ve din işlerinin birbirinden ayrılması, yeni bir politik yapının kurulmasını sağlamıştı. Din ile dünya işlerinin ayrı bir gözle, objektif bir şekilde yorumlanması İtalya’da aynı zamanda bir toplum bilincini doğuracaktır. Bu gerçek aynı zamanda insanı, kişiyi, dünyadaki gerçek varlığının bilincine sahip kılmıştı. Artık kişi, insan aklını kullanma özgürlüğünü elde etmişti. Dünyadaki yerinin ne olduğunu sorabiliyordu. Cevabını da verebilecek düşünce özgürlüğüne sahip oluyordu. XIII.yüzyıldan önce de tek tük kişilikler belirmiş ve ortaçağın kalıpları kırılmak istenmişti. Ne var ki, Rönesans İtalya’sında bu olanak tam olarak sağlanmış oldu. Çok sayıda binlerce kişilikler belirmeye başladı. Sermaye ve yeni kent soyluları büyük bir itici rol oynamıştı. Dante eğer o çağda Avrupa ‘da ekonomik, ırk ve din bağlılıklarıyla yaşayan bir ortamda yaşasaydı, kişisel özerlikleri elde etmesi olanak dışıydı. Eserlerini kişiliklerini arayan ve bulan ilk büyük hümanistler olan Petrarca, Dante ve Boccacio bu kişisel bilince sahip ilk büyük hümanistler olarak kültür ve sanat tarihine geçmişlerdir.

Kişisel bilincin doğmasını, hükümdarlık rejimini de zorlamıştır. Bu sadece tiranların kuvvetlerini arttırmalarını değil aynı zamanda zorba yönetim ve zulme karşı halkın da birleşerek toplum bilincine sahip olması gerçeğini doğurmuştur. Soylu yöneticiler, papalar ve tiranlar kuvvetlerini sürdürebilmek için aynı zamanda üstün bir kültüre, düşünce gücüne sahip olmak zorunluluğunu da duymuşlardır. Bu, İtalya’da hümanizma hareketleriyle birlikte çok yönlü bir kültür ve sanat ortamının doğmasına yol açan en büyük unsurlardan olmuştur.

Çeşitli politik karışıklıkların ortaya çıkardığı yeni toplumsal gerçekler düşünür ve yazarları bu gerçeklere eğilmeye zorlamış, başta Dante olmak üzere fikir suçluları sürgüne gönderilmiştir. Ancak sürgünler bile düşünce gücünü güçlenmesini etkileyen unsurlardan olmuştur.Dante, sürgünde iken yazdığı mektuplarda halka, imparatora (büyük yargıç) hükümdarlara, kardinallere söz atmış ve sürgünde iken yazdığı Halk Dili Hakkında isimli kitabında Bir sürgünün yurt dışında da dil ve kültürde bir düşünce vatanı bulabileceği duygusunu dile getirmişti[7].

Rönesans çağında İtalya’da kişisel bilincin uyanması yanında Ortaçağ’ın dinsel görünüşünden ayrı yeni bir hümanist görüş doğmuştur. İnsanın kendini tanıması, birey bilincine sahip olması gerçeği kendi değin içinde yaşadığı dünya ve evreni tanıma bilincini de uyandırmıştır.

Bu yeni düşünce sistemi eski kutsal gerçekleri yırtıp, atmış ve yeni bir takım dünya, evren gerçeklerini ortaya koymuştur.

Eski, ortaçağ dünya anlayışı Aristo, Ptolemeuos ve İncil’den alınan bazı dogma kurallarına dayanıyordu. Özet olarak, dünya evrenin merkeziydi ve durağandı. Güneş ve yıldızlar dünyanın etrafında dönüyordu. İnsanın ve yaşanan dünyanın evrensel gerçek içinde önemi yoktu. Her şey öteki dünya için yapılıyordu. Dogmaların öğretisi dışında insanın kendini ve içinde yaşadığı dünyayı tanıması ve araştırması ve araştırması yasaktır.

Oysa Rönesans kültürü bu dogmatik ortaçağ geleneğini yıkmış ve insana kendi kişisel ve evrensel varlık bilincini tanıtmıştır. Böylece Rönesans çağında doğa bilimlerinin kapıları da açılmıştır. İnsanlar yüzyıllarca uyutulmuşluğun, şartlandırılmışlığın acısını büyük bir öğrenme açlığıyla doyurmak istemiştir.

 İnsan ve Evrenin Keşfedilişinde İlk Adımlar: 

Dünya dönmez,güneş ve yıldızlar onun etrafında dönerler düşüncesi, 15.yüzyılda Cusonus ((1401-1464) ile değişmiştir. Cusonus o güne dek evrenin merkezi sayılan dünyanın, merkez olmadığı gibi, durağanda olmadığını saptamıştır. 16. Yüzyılda ise Copernicus (1473-1543), tüm ortaçağ dogmalarını yıkarak yeni bir gezegenler folkloru kurmuş­tur. Bu kurala göre dünya, Aristo ve Ptolemeus ile İncil'de öğretildiği üzere artık evrenin merkezi değildir ve dünya da içinde olmak üzere bütün gezegenler güneş etrafında dönerler. 

16. Yüzyılda, Giordano Bruno, Kepler, Galileo Galilei ve Francis Bacon, Copernicus'un yeni evren kanunlarını geliştirmişlerdir. Felsefe, fizik, matematik bilimleriyle astronomi alanlarına yeni görüşler kazan­dırmışlardır. Bu bilim adamlarının ileri sürdükleri yeni gerçekler, din­sel otoritelerde büyük koğuşturmalara uğramış, kimi enkizisyona veril­miş, kimi yakılmış, kimi de düşüncelerini inkâra zorlanmıştır. Ancak on­ların getirdikleri yeni evrensel gerçekler, gözlem ve deney metodunun ilk defa Rönesans çağında kullanılıp kökleşmesini sağlamış ve bugü­nün biliminin de temelini teşkil etmiştir. Bu yeni gerçek insansal ka­nunlarla, doğasal kanunların da birbirine eş oldukları gerçeğini doğur­muştur. Tıp biliminde de insan vücudunun incelenmesiyle birtakım ye­ni insansal doğasal gerçeklerin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Yani (makrokozmosla-evren ile mikrokozmoz-küçük doğa olarak insanın aynı ka­nunlara uydukları gerçeği ortaya çıkarıyordu, insan ve doğaya ait ger­çekler önceleri hayali birtakım varsayımlara uyularak düşünülmüştür. Kimya bilimi henüz yoktur. Gerçi ünlü doktor ve bilim adamı Paraselsus, insan yaratılması konusunda birtakım araştırmalar yapmış ve hüc­renin yaratılmasında bazı sonuçlara da varmıştır. Ancak bu araştırma ve buluşlar kimyasal formüllerle değil Simya denilen ve hayale daya­nan bazı verilere göre yapılmaktadır. Ancak simya ile de olsa gözlem ve deney metotları 15. Yüzyıldan başlayarak gelişmiştir. Bu yüzyıllar­da gelişen matematik bilimi de insan evreninin tanınmasında büyük faydalar sağlamıştır. Pusulanın bulunmasıyla Hindistan deniz yolu ve Amerika gibi yeni dünya coğrafya ve kozmağrafya bilimlerinin de ge­lişmesini sağlamıştır.

ÇOK YÖNLÜ İNSAN

15. Yüzyılda hümanizma çok yönlü bir dünya anlayışıyla birleşir ve genişler. Böylece insandaki «özerklik» güdüsü doğayla ve çeşitli yeni görüş ve buluşlarla gelişip olgunlaşarak çok yönlü insan «Luomo Universale» doğar. 15. Yüzyılda bu özellik kültür tarihçileri tarafından sa­dece İtalya'da görülmektedir. Örneğin Boccacio Dante'den, şair, filolog, teolog, filozof diye söz etmiştir. Beatrice'nin ölümü üzerine yaptığı melek resimleri onun ressam yönünü de gösterir. 15. ve 16. Yüzyıllar ise gerçekten çok yönlü insanlar çağıdır. Hüma­nist, bilgin, mimar, hatip, sporcu, müzisyen, hukukçu, fizikçi ve mate­matikçi olarak Alberti dikkate değer çok yönlü kişilerdendir. Brunelleschi, Ghiberti, Verocchio 15. Yüzyıl, Leonardo da Vinci, Raffaello, Michelangelo ve Bramante 16. Yüzyılın çok yönlü sanatçılarındandır.

Bu yeni gerçekler plastik sanatları da kuvvetle etkilemiş ve 15. Yüz­yıldan başlayarak birçok sanatçı gerek resim, gerekse heykel alanına yayılmıştır.

Leonardo da Vinci, matematik, doğa bilimleri, astronomi ile çeşit­li teknikleri bilen bir sanatçıdır. Leonardo da, Alberti gibi, sanatçı ile bilim adamı özdeşmesi gerçeğini savunan ve örnekleyen kişiler arasın­dadır.

ANTİKETİ’NİN RÖNESANS’A ETKİSİ

İtalya'da antikitenin (Klâsik ilkçağ kültürünün) yeniden uyanışı, diğer Avrupa ülkelerinden daha önce olmuş ve hiç yadırganmamıştır. Zaten İtalya'da antik sanatla bağlantı hiçbir zaman kopmamıştır. Eski Yunan ve Roma tapınakları, heykelleri, zafer taklan, mozaikler v.b. ile canlı bir tarih olarak İtalya'da yüzyıllardır yaşamaktadır. Sicilya, Pompei, Roma, Floransa ve Ravenna'da antik Yunan, Roma ve Bizans eser­leri sapasağlamdı. Nitekim, İtalya'da Gotiğin yaşamasını engelleyen de bu yaşayan gelenekler olmuştur. Ne var ki başından beri gördüğümüz gibi İtalyan Rönesansının doğuşunda antikite tek neden olmamıştır. Bü­tün diğer koşullar kadar o da Rönesans kültür ve sanat devriminin do­ğuşunu etkilemiş ve hızlandırmıştır.

ANTİK DÜŞÜNCE, DİL VE EDEBİYAT

13. Yüzyılda Petrarca, Dante, Boccacio ile başlayan antik, dil, ede­biyat ve Felsefeye karşı ilgi 14. yüzyılda akademik bir hareket haline gelmiştir. Floransa, Roma, Padova, Mantova ve Venedik gibi şehirler, bilim ve sanat adamlarının antik kültür kaynaklarını geliştirdikleri hü­manist merkezleri haline gelmiştir. Bütün bu kaynaklar 15. Yüzyılda İtalyan felsefesini, dil, edebiyatı olduğu değin plâstik sanatları da kuv­vetle etkilemiştir. Klasik ilkçağ kültürü içinde, antik felsefe, antik Roma hayranlığı Latince’nin bir moda haline gelmesini sağlamış, bu nedenle öz İtalyan dili uzun süre ihmal edilmiştir. Hatta Latince, İtalyanca'yı ezmiştir. Birçok eserlerde Lâtince kullanılmış, bu da İtalya'da kültürlü ve kül­türsüz tabakaları yaratmıştır. Antik Roma kültürünü ilk araştıran hümanistler Petrarca, Dante ve Boccaacio'dur. Onlar ilk kez Latince’yi kullanmakla birlikte birçok şiirler ve hikayeleriyle mektuplarında öz İtalyan dilini de ilk kez işleye­rek kullanmışlar ve onu kalkındırmışlardır. 

Klâsik İlkçağ kültür kaynaklan içinde bulunmuş olan kültür ve sanat eserleri doğal olarak Yunanca ve Latince yazılmıştır. Bunlar 14, 15 ve 16. Yüzyılda İtalya'da esas bilgi kaynakları olarak kabul edildi.

İSTANBUL’UN ALINMASI

İstanbul’un Fatih tarafından alınması ile içinde Lascarides gibi ünlü bilim adamları ve sanatçıların bulunduğu Yunan kolonisi İtalya'ya ge­lip yerleşmiştir. Bunlar Floransa, Roma, Padova, Bologna, Ferrara, Ve­nedik gibi şehirlerde ücretli Yunanca öğretmenler olarak çalıştırılmış­tır. Ancak, 14.15. Yüzyılda Venedik'te özellikle edebiyat ve düşünce ala­nında antikiteye sırt çevrilmesi ilgi çekicidir. Hattâ 15. yüzyılda, Vene­dik'te hümanistlerden nefret edilmiş ve Venedikli Papa II. Paolo onlar­dan «dinsizler» diye söz etmiştir.

ÜNİVERSİTELER                                                     

13. Yüzyıldan başlayarak, daha sistemli bilgiler edinebilmek için İtalya'nın bir çok şehirlerinde üniversiteler kurulur. Pisa, Roma, Flo­ransa, Sapienzo, Venedik üniversiteleri bunların en ünlüleridir. Başlan­gıçta bu üniversitelerde sadece din ve dünya hukuku ile tıp kürsüleri bulunuyordu. Sonraları güzel söz söyleme, filoloji, felsefe, astronomi kürsüleri de eklendi. Bu kürsülerde ders veren hümanistler çağın ilgi duyduğu bilimlere göre ücret almışlardır. Hukukçulara devletin hak ve hukuk işlerinde danışman olarak da başvuruluyor ve yüksek ücret ödeniyordu. 15. Yüzyılda Padova'da yılda 1000 duka ödenen hukukçular vardı. Ünlü bir yargıca Pisa'da 2000 duka altın ödenmişti[8].  

Profesörler, filozoflar, jeologlar, ozanlar ve ressamlar genellikle hü­kümdar saraylarında çalışmayı yeğliyorlardı. En yüksek ücreti onlar ödüyorlardı. Soylular ve kent soylular sanatçıları desteklemiş Rönesans kültür ve sanatının gelişmesine büyük çapta yardımcı olmuşlardır. Örneğin 15. Yüzyılda Aragon sülalesinden Napoli Kralı Büyük Alfonso, ünlü tarih yazan Bartolomeo Fazio'ya yılda 500 duka altın bağlamıştı. Fazio «Historia Alfonsio»yu bitirdiği zaman ayrıca 1500 altın bağışlamış ve şöyle demişti: Bu, emeklerinizi ödemek için yapılmıyor, çünkü eseri­nizi ödemeye olanak yoktur; size en iyi şehirlerimden birini bağışlasam emeğiniz yine de ödenemez.»[9]

Antik Felsefe 14-15. Yüzyıllarda özellikle Floransa ve Venedik'te gelişmiştir. Floransa'da Medici'lerin sarayı bir Eflâtun Akademiası gi­bidir. Buradaki Eflâtun hayranlığı Floransa ve çevresini büyük etkide bırakmıştır. 

Öte yandan Venedik'te 1459'da Trabzonlu Georgios, Eflatun'un «Kanunlar»ını Latinceye çevirerek Düka'ya sunmuştur. Böylece 150 du­ka altınla sarayın filoloji öğretmenliğine atanmıştır.

ARKEOLOJi

Antik kültür ve sanatı, plastik sanatlarla daha çabuk ve kolaylıkla kaynaşmıştır. Plastik sanatlarla uğraşanlar hem eski eserleri ortaya çı­karmışlar, hem de onları yeni bir ruhla kullanmışlardır.

15. Yüzyılda İtalya'da çeşitli eski eserleri, (kitap, resim, heykel ve aziz vücutları kalıntıları gibi) toplama eğilimi doğmuştur. Birçok bil­gin ve sanatçı yalnız İtalya'da değil, fakat İtalya dışında da bu tip eser ve yazıt aramaya başlamışlardır. Bu eğilimlerle yapılan pek çok araş­tırma ve kazılarda kemer, kubbe, tonoz gibi antik Roma mimarlık dü­zenleri ve unsurları da ortaya çıkarılmıştır. 15. Yüzyılda başta Brunelleschi ve Alberti olmak üzere birçok sanatçının antik Roma sanat eser­lerini incelemek üzere Roma'ya gittiklerini biliyoruz.

TOPOGRAFYA

Papa I. Pius eski eserlere karşı büyük bir ilgi duymuş ve İtalya'nın birçok yerlerinde kazılar yaptırarak, antik eserleri saptamak istemiş­tir. Bu gerekle Roma ve diğer şehirlerin topografyaları ciddi bir şekil­de incelenmeğe başlanmıştır. Böylece arkeoloji ve topografya ilk defa birer bilim dalı olarak ele alınmıştır. Belvedere Apollon'u, Laocon Gu­rubu ve Vaticano Venüsü gibi birçok antik heykeller bu sıralarda bu­lunmuştur. 

RESTORASYON

16. Yüzyılda Raffaello, Papa X. Leo tarafından Roma şehrini en ideal şekilde restore ettirmek için görevlendirilmişti. Raffaello bu amaç­la yaptığı incelemelerde ilk defa karşılaştırmalı bir sanat tarihinin metodlarını da ortaya koymuş bulunmaktadır. Eski eserlerin röleveleri yapılırken, her eser için ayrı ayrı olmak üzere cephe resimleri ve kesit­lerinin yapılmasını şart koşmuştur.

Raffaello bu görevde iken yazdığı mektuplarında, hala süregelen eski eser kıyımından yakınmıştır. Aslında bu kıyım yeni değildir. Daha 13. Yüzyıldan bu yana, Roma, çeşitli iç savaşlar yüzünden büyük yıkın­tılara uğramıştır. Bununla birlikte 15-16 yüzyıllarda artık tuğla iskelet­leri kalan birçok tapınakların o zamanlar mermer kaplamaları, sütunlu antreleri ve kitabeleri üzerlerinde bulunuyormuş. Birçok yazarlar, 15. Yüzyılda Roma'yı görkemli binalarla süslemek isteği ile antik buluntu­ları kireç ocağı gibi kullanıldığını söylemişlerdir. 1443 yılında, mer­merin kolayca yakılarak kireç haline getirilmesi yüzünden bu adetin hala devam ettiği bilinmektedir[10].

BİYOGRAFİ VE TARİH YAZARLIĞI

Bilim ve sanat adamlarının incelemeleri bir yandan kişileri ortaya çıkarırken bir yandan da onların toplumda üstün kişi olarak tanıtılma­larını koşulladı. Böylece, «biyografik» Ve «otobiyografik» yazılar bir moda haline geldi. Birçok editör çağının ünlü kişilerinin biyografilerini yazdılar. Bu arada iki Flandralı sanatçı olan Roger Van der Weyden ve Jan Van Eyck'in otobiyografileri de ilk kez 1453-1457'da ünlü biyog­rafi ve tarih yazan Bartolomeo Fazio tarafından yazıldı.

Machiavelli'nin «Hükümdar» isimli eseri, politik karışıklıklarda bir kurtarıcı olarak gördüğü Lorenzo Medici'ye adanmış bir biyografik eserdir.

Diğer yandan klâsik İlkçağ kültürünün araştırılması, arkeolojik ka­zılar ve topografya bilimlerinin gelişmesiyle birlikte İtalya'da tarih ya­zarlığı da bir bilim haline gelmiştir. Floransalı Giovanni Villani (14. Yüzyıl) ve Venedikli Francesco Sansovino, antik Roma etkisinde kala­rak ilk tarih eserlerini vermişlerdir.

KEŞİFLER

Ortaçağ sadece eski dünya ülkelerini tanıyordu. Doğu ülkeleri, özel­likle Hindistan Avrupa'ya altın, gümüş, inci gibi mücevher ile pamuk, ipek, pirinç, baharat gibi ürünler gönderiyordu. Bu ürünlerin ticaret yolu Anadolu'dan geçiyordu. Arap tüccarları, mallarını Karadeniz ve Doğu Akdeniz kıyıları ile özellikle İskenderiye'ye getiriyorlardı. Venedikli, Cenovalı, Pisalı tüccarlar bunları satın alıp, Avrupa ülkelerine sa­tıyorlardı. İtalya'da Floransa, Pisa, Venedik, Cenova, Almanya'da Ausburg, Nürnberg, Ulm, Strasburg, Mainz gibi şehirler doğu mallarının çok pahalı olarak satıldığı merkezlerdi[11]. 

15. Yüzyılın ikinci yarısından başlayarak Türklerin Doğu Akdeniz’i ele geçirmeleri, İtalyan şehirleri için çok kazançlı olan bu ticareti fel­ce uğrattı. İşte tam bu dönemlerde, Avrupa'da yeni ticaret yolları aranmaya başlanıyordu. Özellikle Portekizli tüccar ve denizciler, Afrika'nın çevresini dolaşıp Hindistan'a varabilmek amacıyla yeni deniz yollan araştırmağa yöneldiler.Azor ve Kanarya Adaları ile Madeira bu arayışlar sırasında keşfe­dildi. Bartolemeus Diaz isimli kaşif, 1486'da Afrika'nın güney ucundaki Çap (Ümit burnuna) ulaştı.Vasco da Gama 1498 de, Hindistan'ın güney doğusundaki Kalküta limanına vardı.Böylece Portekizli kâşifler-fatihler geleneksel Arap tica­retini yıktılar ve Hint Okyanusu'nda bir koloni-sömürge imparatorluğu kurmuş oldular.Artık Uzak - Doğu, Hint mallarının Avrupa'daki satıcısı ve en çok kazanan durumuna onlar geçmişlerdi.

AMERİKA'NIN KEŞFİ

Aristarchus'dan beri, aydınlar arasında dünyanın yuvarlaklığına de­ğin bir inanç dalgası sürüp gitmişti. Cenovalı Cristoforos Colombus sezgisel de olsa, bu düşünceye bağlanmış olanlardandı. Colombus, bir­çok deniz seyahatları yapmıştı. «Dünyanın yuvarlak olduğu» inancı, deniz yolu ile ve hep batıya gidilirse Hindistan'a ulaşılabileceği gerçe­ğini ortaya koyuyordu. Colombus, aynı zamanda, İspanya'dan Doğu Asya'ya olan mesafeyi (aslında 240 olan), kendince 130 boylam olarak düşünüyordu[12]. 

Colombus bu ülküsünü gerçekleştirmek için uzun bir süre sabırla bekledikten sonra, İspanya Kraliçesi İsabella'dan küçük bir gemi ala­bilmiştir. 3. Ağustos 1492'de Palas limanından denize açılan Colombus 12 Ekimde Bahama adalarına ulaşır. Bundan sonra yaptığı üç yolculuk onun keşiflerini genişletir ve son yolculuğunda da Hindistan samsıyla Orta Amerika sahillerine varır.

Colombus 1506'da yeni bir kıta keşfettiğini bilmeden ölmüştür. Bu­ranın, Hindistan olmayıp yeni bir kıta olduğunu kendisinden sonra ge­lecek kaşifler anlayacaklardır.

Nitekim çeşitli seyahatler yapmış ve seyahatnameler yazmış bulu­nan Floransalı Amerigo Vespucci burasının yeni bir kıta olduğunu an­lamıştır. Kıtaya da onun ismi verilmiştir. Amerika'nın sadece Colombia bölgesine, Colombus'un ismi veril­miştir.

Keşiflerin, doğuyla batı arasındaki ticari- ekonomik, sosyal, kültü­rel ve sanat alanında gelişmelere etkileri büyük olmuştur. Yeni ülkele­rin keşfiyle bir çok zenginlikler batıya akmış ve büyük bir sermaye bi­rikimi doğurmuştur. Kültür ve sanat yaratışları da böylesi bir ortam içinde gelişip son derece zengin örnekler verecektir. Dünya kültür ve sanatı tarihinin «Rönesans» diye adlandırdığı bu büyük dönemin ilk ulu eserleri, İtalya'da Floransa'da oluşur. 

14. YÜZYILDA İTALYAN SANATI   FLORANSA

14.   Yüzyılda Floransa'da ticaret ve endüstri alanlarında önemli ge­lişmeler saptanmıştır. Şehir, bir yüzyıl sonraki büyük kültür ve sanat atılımına hazırlanmaktadır. Bu hazırlıkta, Floransa'daki el sanatları ge­leneğinin ve atölye öğreniminin katkıları çok büyüktür. 15. Yüzyılın pek çok ünlü sanatçısı atölye ve el sanatlı eğitiminden geçerek yetişmiş­lerdir.

EL SANATLARI                                              

İtalya'da özellikle Floransa'da el sanatlarına büyük bir titizlik gös­terilmekte ve önemle üzerinde durulmaktadır. El sanatları babadan oğula geçmektedir. Bazı vasiyetnamelerde «oğulları sanatlarıyla ilgilenme­dikleri taktirde, para cezasına çarptırılmaları»[13] gibi önerilere rast­lanmaktadır.  15. Yüzyıldaki ressam, heykeltraş ve mimarların hemen hepsi mes­leğe bu atölyelerde, işe kuyumculuk öğrenmekle başlamışlardır. Atölye öğrenimi okuma yazma dahil, Tevrat ve İncil'i, mitolojiyi, atasözlerini İsa-Meryem aziz ve azizlerin  (ermişlerin) hayatlarından alınmış hikâ­yeleri öğrenmektir. İncil hakkında bildikleri bir din adamınınkine uy­madığı gibi, mitoloji bilgileri de bir hümanistinkine benzemiyordu. Bu alçak gönüllü   sanatçılar, yüzyıllarca İtalyan   folklorunda rol oynamış Roma tanrıları ile halk kahramanları arasında bir ayırım yapamazlar­dı. 9-10 yaşlarında nasıl sanat yaptıklarını görerek öğrenmek üzere bir ustanın atölyesine giriyorlardı. Demirci, oymacı, marangoz yani zanaat­çı olmanın üstüne çıkmayı düşünmüyorlardı. Genel olarak çeşitli tek­nikleri öğreniyorlardı. Yetiştikten sonra bir Şapel-Capella'nın (özel kişisel kilise) ya da manastırın dekorasyonu gibi büyük bir iş aldıkların­da İncil'den bir sahneyi resmediyorlardı. Bunu yapmak için olayları ve kişileri etraflarında gördükleri dekor ve doğa içinde; kayalar, dağ­lar, insanlar, hayvanlar, zeytin ağaçlan ya da çamlar arasında gösteri­yorlardı. Bu düzen sanatçılara, doğal olarak etraflarındaki olaylara ve dış tabiata dönük bir gözlemcilik kazandırmıştı. Ancak bütün bu olay­lar ve doğa görüntülerini kendilerince yeniden yorumluyorlardı. Giotto, Massaccio, Brunelleschi, Ghiberti, Michelangelo, Raffaello... hepsi böyle usta-çırak eğitiminden yetişmişler ve Rönesans sanatına ön­derlik etmişlerdir. Bu atölyelerde duvar resmi teknikleri ile birlikte, ağaç oyma ve kak­macılığı, çeyiz sandıkları (cossone)ler üzerine kabartma ve resimler, mermer ve kumtaşı üzerine arabesk üslûpta oymacılık, alçı portreler, maden masklar, çeşitli kuyumculuk sanatları da yapılmakta ve öğre­tilmekteydi. 15. Yüzyılda Floransa'daki bu tür atölyeler hızla gelişmiş ve yapılan işlerin çoğu İtalya'nın her yönüne gönderilmiştir. Bu da halk­la sanat arasında bir bağlantı kurmağa yararlı olmuştur. 

15. Yüz Yıl Floransa'sındaki atölyeler içinde en ünlü ve başarılı olanları Palloiuolo'larm, Robbia'lann ve Verrocchio'nun atölyeleridir.

14. YÜZYILDA FLORANSA OKULU

Floransa Resim Okulu'nun kurucusu Cimabue (1240-1302) dir. Re­simleri psikolojik anlatım yönünden bazı yenilikler getirmesine karşın Ortaçağ ve Bizans'ın etkisinden kurtulamamıştır. Cimabue'nin sanat tarihine en büyük armağanı, Giotto gibi büyük bir sanatçıyı keşfetmesi olmuştur.

           GlOTTO (1266-1337)

On iki yaşında, çobanlık ederken, hocası olacak Cimabue tarafın­dan bir rastlantı sonucu keşfedilmiş ve Floransa'ya getirilmiştir. Giotto kısa zamanda ustasını aşmış ve Floransa'da mayalanmaya başlayan hü­manist anlayışı benimsemiştir. Çağına bakmasını bilen ve yorumlayan büyük sanatçı, aynı zamanda yaratışlarıyla Rönesans resim sanatının da kurallarını saptamıştır. Bu kurallar kısaca şu ana maddelere dayan­maktadır: Kompozisyon, perspektif, mekân, anatomi, psikolojik an­latım.

            Sanatçı için, ünlü hümanist Bocaccio şöyle demiştir: «Sanatçılar önceleri cahillerin gözlerini kamaştırdılar. Oysa Giotto aklı ile resim yaptı.» Onun resimlerinde Ortaçağ sanatından apayrı ilk ilerici atılış­lar yapılmıştır. Plastik değer ölçüleri ilk defa onunla sanata girer. Giotto'nun eserleri 3 ayrı şehirde 3 ayrı dönemde toplanmıştır : 

 1) Assisi'de San Francesco Kilisesi freskoları: Bu freskolarda sa­natçı henüz gotik etkisinden kurtulmuş değildir. Aziz Francesco'nun hayatını anlatan bu resimlerde, ortaçağ resimlerinde olduğu gibi olay­lar hikayeci bir üslûp  içinde ve düzen, mekân, perspektif, anatomi,ruhsal anlatım gözetilmeksizin anlatılmıştır. Buna karşın hareketler ve resim kalitesi kendine özgüdür. 

2)      Padova'da Arena ve Scrovegni Şapelleri freskolarmda sanatının lk temellerini kurmuştur. Örneğin: «Altın   Kapı   Önünde   Karşılaşma» sahnesinde konunun üstüne çıkan plâstik resim değerleri sanat tarihin­ de ilk olarak görülmektedir. 

Resim içindeki figürler ilk kez dikkatle hesaplanarak yerli yerine yerleştirilmişlerdir. Hiyerarşi, gereksiz boşluklar ve sıkışıklıklar yok edilmiştir. İnsanlar, ilkel de olsa belirli bir perspektif gözetilerek ilk kez bir mekân içine alınmışlardır ve toprağa basmışlardır. İnsanlar ar­tık altın bir fon-perde önünde değil, belirli bir yerde, doğanın içinde, bir mimarlık yapısının, kapının önünde gösterilmişlerdir. İnsan vücutları bol elbiseler içinde olmakla birlikte belirlenmeğe başlamıştır. Yüzler­de de ruhsal anlatıma doğru adımlar atılmıştır.

 3)   Giotto'nun üçüncü dönem ve en olgun çağ eserleri Floransa şeh­rindeki Santa  CROCE Kilisesi’nde   toplanmıştır. Bu eserler Peruzzi ve Bardi ailelerinin sipariş verdiği, aynı isimleri taşıyan Şapellerdir. «Ağıt»,«Mezara konuluş», «Yahya'nın Doğumu» sahnelerinde sanatçının Orta­ çağ geleneklerinden nasıl kopup uzaklaştığı açık ve seçik olarak izlen­mektedir. Giotto burada artık Rönesans sanatının temel kurallarını saptamış durumdadır.

Sanatçı bu resimlerinde, mekân problemini halletmiş, perspektif ve derinlik anlatımına ulaşmıştır. Doğa içindeki insanlar ve eşyaların bi­çim değerlerine yer verilmiştir. Figürler anıtsal biçimler içinde kendin­ce yorumlanmıştır. Floransa Santa Croce Kilisesi, Bardi Şapeli fres­kolarında insanlar ve eşyalar sembolik olmaktan çıkmış plastik bir an­latıma kavuşmuşlar, bir derinlik ve hacim kazanmışlardır. Yunan'dan beri unutulan biçim ve ruhsal değerler, resme yeniden girmiştir. Giotto bu sonuca ulaşabilmek için renk yerine açık-koyu tonları seçmiştir. Bir ressam değil bir mimar gibi görmüş ve kurmuş, renk etkisi yerine ka­bartma etkisi yaratmıştır. Resimlerinde detayları yok eden sanatçı, bü­yük bir sadelik rahatlık ve üstün bir anlatım gücüne sahiptir. Bocaccio'-nun deyişiyle «Duccio'nun anlattığını Giotto tanıtmıştır. Bundan böyle Floransa Okulu, onun getirdiği temeller üzerine oturacaktır. Sanatçılar onun kurallarını geliştirerek ileriki kuşaklara aktaracaklardır. Sanatçı­nın öğrencileri arasında en başarılı olanı, Maso di Banco'dur.

14. YÜZYILDA SİENA OKULU

Siena XIV. yüzyılda soyluların yönetiminde zengin bir şehirdir. Yüz­yılın en önemli ressamlarından, Siena Okulunun kurucuları Duccio ve onun öğrencisi Simone Martini bu aristokrat anlayış ve ruhun etkisin­de kalarak resim yapmışlardır.

DUCCİO (1260-1319)

Bizans resminin etkisinde, olayları altın fon önünde göstermiş­tir. Sahnelerindeki sadelik rahatlık ve sevgi belirtileriyle Ortaçağ res­minin geleneklerinden dışarı adım atmış sayılabilir. Sanatçının bu özel­likleri Siena Katedrali’nin mihrabı için yapmış olduğu «Maesta» (Hü­zün) isimli kompozisyonda açıkça görülmektedir. İncil’den alınmış olan konu, 44 ayrı sahne içinde anlatılmıştır. İsa'nın hayatı ve mucizelerini gösteren resimler sonraları dağıtılmış, İngiltere ve Amerika müzelerine götürülmüştür.

SİMONE MARTİNİ (1284-1334)

Duccio'nun öğrencisi olan Simone Martini 1315 yılında Siena'daki halk sarayının dekorasyonunu üzerine alarak ön plana çıkmıştır. İki yıl sonra Napoli Kralı Roberto Angio tarafından davet edilerek saray ressamlığına atanmıştır. Simone Martini soylu bir saray adamı­dır. Lüks hayata, şairce güzelliğe tutkundur. Kendine has dinsel dü­şünceleri soylu güzellik anlayışıyla kaynaşmıştır. Giotto'nun dış tabiata dönük plastik değerler arayan gözlemci resimlerine karşılık Simone Mar­tini yüzeye, renge, çizgiye, ritme, zenginliğe yönelidir. Onu ve Siena res­mini Floransa Okulu'ndan ayıran en önemli noktalar da bunlardır. 

Sanatçının «Bildiri-Annunciazione» isimli ünlü eserini tek başına yapıp yapmadığı uzun tartışmalara yol açmıştır. Resim Lippo Menini ve Simone Martini imzasını taşımaktadır. Hangi kısmın hangi sanatçı ta­rafından yapıldığı kesin olarak belli değildir. Resimde renkler ve çizgi­ler arasında üstün bir uyuşma vardır. Bu renk birliği tablodaki kişile­rin psikolojik gerçekleriyle de uyuşmaktadır. Simone Martini'nin altın bir fon üzerinde yüzeyci, süslü, çizgici ve parlak renkler kullanması Bizans sanatı geleneğine bağlıdır. Ancak resimdeki bilinçli renk ve çizgi orkestrasyonu, Meryem'in yüzündeki utanç duygusunun hareketlerini de etkilemesi ile Ortaçağ geleneğinden uzaklaşmış sayılabilir. Nitekim Gotik üslupta da olsa figürleri sivri kemerli bir mimarlık mekanı içe­risine almak istemesi de bunu göstermektedir. Renklerin zenginliği, me­leğin mantosu, zambaklı vazo bu tabloyu İtalyan resminin en hayran olunacak lirik bir eseri haline getirmiştir. Napoli'den Assisi'ye döndük­ten sonra San Francesco Kilisesi’ne freskolar yapmıştır. Aynı kilisede Giotto'nun da freskoları bulunmaktadır. Bu kilisede iki çağdaş ressa­mın dünya görüşü ve sanat yaratışı birbirine zıt olarak yan yana dur­maktadır.

  PİETRO VE AMBROGGİO LORİNZETTİ KARDEŞLER

PİETRO LORİNZETTİ (1280-1348)

 Her iki sanatçı da Siena Okulu içinde doğa gözlemleri ile dikkati çeken resimler yapmışlardır.Pietro Lorinzetti'nin resimlerinde Duccio ve Simone Martini'nin şairce duygulu çizgilerinden farklı bir üslûp özelliği görülür. Siena ve Asssisi'deki freskolarmda Pietro, mekânda bir hareket yaratmak istemiş, bu ülkü onu yepyeni bir yaratışa götürmüştür. Siena Hastanesi freskolarında kardeşi ile birlikte çalışan sanat­çının en önemli eserleri Assisi'de San Francesco Kilisesi’nde bulunmak­tadır. Pietro Lorinzetti hala Gotik zevkin etkisinde bulunmakla beraber, Simone Martini'den ayrı bir üslûba sahipti. Assisi freskolarında «Mer­yem ile Çocuk İsa» da görüldüğü gibi süs unsurlarına yönelmiş ve iki figür arasındaki sevgiyi göstermiştir. «Haçtan İndiriliş» de görüldüğü gibi ıstırap duygusunu göstermek için çizgileri ve biçimleri deforme etmiş İsa'nın vücudunu uzatmıştır. 

AMBROGGİO LORİNZETTİ (1319-1348) 

Kardeşi Pietro'nun etkisindedir. Renk zenginliği, doğa sevgisi, me­kan ve perspektif anlayışı ve lirizmi ile dikkati çeker.

Siena Okulu XIV. yüzyılda sadece başarılı eserler vermekle kal­mamış, Güney Fransa eyaletlerini Almanya, Polonya ve İspanya'yı da etkilemiştir.

14. YÜZYILDA HEYKEL SANATI

 İtalya gerek mimarlık, gerekse heykeltraşlık alanlarında, köklü ve yaşayan sanat örneklerine sahip olduğundan Ortaçağ Gotik etkisine tep­ki göstermiştir. 

Heykel sanatı, İtalya'da el sanatları geleneğiyle birleşmiş ve geliş­miştir. Antik Roma mezar ve anıt kabartmalarıyla ilişkin olarak da baş­lı başına bir sanat dalı halinde sahneye çıkmağa hazırdı.

       PİSANOLAR

       İtalyan Rönesansına katkıda bulunan ilk heykeltraşlar Pisano (Nicola ve Giovanni)lardır.

        NİCOLA PİSANO (1210-20-1260)       

 XIII. Yüzyılın başlarında, Pisa'ya yerleşmiştir. Pisa, Siena, Perugia ve Bologna'da çalışmıştır, İtalya'da antik heykelle bağlantılar kuran ve heykeli bağımsızlığına kavuşturan ilk sanatçı kabul edilmiştir. Vasari'ye göre aynı zamanda mimar olan N. Pisano'nun en önemli eseri Pisa Vaftizhanesi kürsüsü rölyefleridir. Sanatçı kürsü rölyeflerinde eski Ro­ma heykel ve kabartma sanatından faydalanarak İtalya heykeline yeni bir dil getirmiştir. Bu mermer kürsü kabartmaları içinde «İsa'nın Do­ğuşu» konusu işleyen parça, 13. Yüzyılın başanlı bir örneği olarak gös­terilmektedir. Kabartmada gotik izler açıkça görülmekte ise de aslın­da bu eser Roma heykelinin klâsik zevkine çok daha yakındır. Örneğin yatakta yarı uzanmış olan Meryem, yüzü ve elbise kıvrımlarıyla bir Romalı kadını andırmaktadır. Bu figürün özellikleri son dere­ce klâsiktir. Ağır ölçüler, özellikle figürlerin başları, kabartmadaki er­kek figürün lüle sakalları ve plastik düzenler antik Roma heykeliyle eş, diğer özellikler arasındadır. 

Nicolo Pisano'nun sağlam kitleli figürlerinde, Gotik izler kaybol­muştur. Gerçi N. Pisano, aynı çağın Fransız heykellerindeki üstün tek­nikle kıyaslanamaz. Ne var ki oğlu Giovanni Pisano ile, ilerdeki heykel sanatının temellerini attığı bir gerçektir. Üstünlüğü; antik unsurları sa­natta adeta devrim yaparak yenileştirmesi ve antik anlayışı, kuzey Go­tik heykelcilik tekniğiyle kaynaştırmasıdır.

 GİOVANNİ PİSANO (1245-1314) 

Adına ilk defa Nicola Pisano'nun «Siena Katedrali Kürsüsü» için yapılmış olan bir kontratta rastlanmaktadır. Nicola Pisano'nun oğlu olan Giovanni Pisano, bir mimar ve heykeltraş olarak Siena Katedrali cephesini yapmış ve Campo Santo'da da çalışmıştır. Babası ile birlikte çalışmış olduğu «Siena Katedrali Kürsüsü»nde, her iki sanatçının özellikleri Venturi tarafından kesinlikle ayırt edilmektedir. Ancak bazı sa­natçılar, özellikle bazı kısımlarda, bu ayırımın yapılmasının olanak dışı olduğunu söylemektedirler. Sanatçı aynı zamanda Siena Vaftizhanesi'nin heykellerini de yapmıştır.

Bu eserlerde bağımsız olarak kendi sanat biçimine kavuşmuştur. Binanın çevresini dolaşan heykellerin en ünlüleri Davut, Süleyman, Mu­sa, Musa'nın kızı, kardeşleri ve Meryem'dir. Heykeller hem antik Roma ve hem de Gotik özellikleri bir araya getirmiştir. Giovanni Pisano'nun en başarılı en büyük ve en süslü eseri olarak «Pistoia» kürsüsü kabart­maları gösterilmektedir. Burada sanatçı çok anlamlı ve yoğun bir fi­güratif dil kullanmıştır. Kürsü kaidesinde bulunan bir yazıttan sanat­çının aynı zamanda bir gravürcü olduğundan söz edilmekte ve kuyum­culuk yaptığı da anlaşılmaktadır. Bugün sanatçının maden üzerine yap­mış olduğu bu eserlerden elimizde örnek yoktur.

 Pisa kürsüsü mimarlık kuruluşunda bir eskiye dönüş göze çarp­maktadır. Kabartma ve heykellerin çoğu, antik Yunan ve Roma heykel­lerine benzemektedir. Heykellerin biçim ve ruhsal değerleri belirtilme­ğe çalışılmıştır. Gerçi, kabartmaların bazı yerlerinde bir karışıklık ve anlatım bozukluğu vardır ama bu düzen, onun Rönesans heykelinin gelişimindeki rolünü engellemeyecektir. 

ANDREA DA PONTADERA (12 ? -1347) 

Andrea da Pontedera, mimar ve heykeltraştır. Andrea Lieano diye de anılmaktadır.

 Andrea Pontedera kendisine özgü, sade anlatımı ve doğaya dönük gözlemciliği ile çağın önde gelen heykeltraşları arasına girmiş ve yeni sanatı ilk defa uygulayanlardan olmuştur. Sanatçı, heykeltraş, oymacı ve kuyumcudur. Nitekim Giotto'nun ölümü üzerine, Floransa katedrali, Çan kulesi baş mimarlığına seçilmiş ve kuleye etrafı kabartmalı pano­larla süslü iki kat eklemiştir. Burada, «Dokuma sanatı», «Toprağı işleme sanatı» gibi allegorik sahnelerle insanlığın oluşumunu anlatan konular iş­lenmiştir. Bu figürlerde sanatçının Giotto'nun etkisi altında kaldığı açık­ça görülmektedir.          

15’İNCİ YÜZYILDA İTALYA RÖNESANSININ BAŞLANGICI      

FLORANSA RÖNESANSI     

Oluşu bakımından Rönesans iki büyük devre ayrılır:

I-                   Araştırma Devri  Rösesans Başlangıcı  (1400-1500)

II-                Olgunluk Devri  Yüksek Rönesans      (1500-1540) 

1400 Yıllarında Floransa ekonomi, politika, toplum, bilim, teknik, sanat ve kültür yönlerinden çok karmaşık ve çelişkili bir ortama gel­miştir. Buna karşın gene bütün bu alanlarda, İtalya'da ve Avrupa'da yeni hümanist ruh ve düşüncenin doğup geliştiği tek üretici merkezdir. 15. Yüzyılda Floransa'da insan yeteneği yaratış alanlarında çeşitli bi­çimler ortaya koymuştur. «Rönesans'ın başlangıç devrinin» 15. yüzyıl Rönesans eserlerinin en önemlileri bu şehirde yapılmıştır. Rönesans'ın ilk dönemine aynı zamanda «FLORANSA RÖNESANSI» denilmesinin nedeni budur.

MİMARLIK

Ressam, heykeltraş, kuyumcu, mühendis, mimar gibi çok yönlü olan Rönesans sanatçıları çağlarının hümanist dünya anlayışını yansıtan eser­ler yaratmışlardır. Rönesans çağı insan aklının üstünlüğüne inanılan bir çağdır. Her-şey insana yöneliktir. Dünya gerçeklerinin kilise doğmalarıyla değil akıl­la gözlem-deneyle açıklandığı, insanlığın bu büyük döneminde, sanat da aynı gerçeklere uygun olarak gelişmiştir. Çağın getirdiği yeni doğru­lar kadar antikitenin araştırılmasıyla ortaya konulan bir takım yeni ölçü ve yapı unsurlarının da yeni sanata katkıları büyük olmuştur. Özel­likle antik Yunan ve Roma kalıntıları; bu yüzyılda bulunan mimar Vitruvius'un 20 ciltlik mimarlık kitabı 15. yüzyıl Rönesansını büyük çapta etkilemiştir. Vitruvius Polanius, Roma imparatoru Augustus'un baş mimarıydı. Kitabında, şehir, tapınak, tiyatro planları ve detaylarıyla birlikte Yunan mimarlığını incelemişti. 

Rönesans mimarlığı şu ana kurallar üzerine temellendirilmiştir: Öl­çüsü insan olan, insana yönelik mekân, perspektif, geometriye dayanan «ölçülü biçim estetiği» ile şekillendirme.

Ortaçağ akıl dışı bir din ve dünya görüşüne sahipti. Ortaçağ sana­tı da böyle bir görünüşe bürünmüştü.

Gotik yapılar-katedraller, çağının anlayışına uygun olarak ölçü dı­şı, öteki dünyaya yönelik, sınırlanmamış mistik mekânlardı. Gotik mi­marlık sonsuzluğu duyuran dikey çizgiler kullanarak mimarlık unsurla­rını yok etmeğe çalışmıştı.

Mistisizm kuşkusuz Rönesans'ta da vardı. Ne var ki buradaki din anlayışı, dünyaya bağlı, bilinçli, kararlıydı. Kusursuz bir düzene daya­nıyordu. Bu kusursuz düzeni ise sanatçılara, örneğin Brunelleschi'ye gö­re; ancak ve ancak daire, kare, dikdörtgen, üçgen gibi geometri biçim­leri sağlayabilirdi. Doğada her şey, dünyanın hareketlerinden, mevsim­lerin oluşumuna dek düzenliydi. 15. yüzyıl astronomi inancına göre; yıldızlar, gezegenler, evren, dünya merkez olmak üzere onun çevresinde dö­nüyordu. Rönesans sanatında, kilisenin insanı merkez alması, insanı çevrelemesi düşüncesi buradan geliyordu.

Gotik kiliselerde dua eden kişi, kayıtsız şartsız Tanrıya yönelmiş, mihrap-büyük altar karşısında küçücük, önemsiz bir yaratıktı[14]. Tüm ölçüler onu aşan bir taşkınlıktaydı. Merkezi planlı Rönesans kiliselerinde ise dua eden insan, her şeyin ölçüsü durumuna getirilmiştir. Çünkü Rö­nesans, insanın dünyada her şeyin merkezi olduğu inancının geçerli ol­duğu bir dönemdir. Rönesans yapılarında ideal plan olarak (insanı her şeyin merkezinde gören) merkezî planın seçilmesinin nedeni bu­dur. Bu «Merkezî plan» sistemi; gerek mimarlık gerekse heykeltraşlık eserlerinde ve resimlerde hem estetik, hem ruhsal, hem de yapısal ola­rak Rönesans disiplininin ideali olmuştur»[15]

«Merkezî plan» 15. yüzyılda Brunelleschi ve Alberti ile saptanmış­tır. 16. yüzyılda ise, en doğal, en organik ve en uyumlu yapı biçimi ola­rak düşünülmüştür. Bramante, Leonardo ve Raffaello «Merkezi Plan» idealini eserleriyle taçlandırmışlardır.

PERSPEKTİF

Brunelleschi'ye göre, insanı çevreleyen mekanın sırrı, kusursuz geometri biçimlerinden başka hiçbir şeyle açıklanamazdı. Brunelleschi, bu görüş kanunlarını «çizgi perspektifi» ile kanıtlamış oluyordu. 15. yüzyılın perspektif kuralları, Orta çağın mekan anlayışını yok etmiş ve tüm anlatım düzenlerini kapsayarak bir devrim yaratmıştır. Pers­pektif tek bir kişinin buluşu değildir. Gelişmesinde bilim adamları ile sanatçıların birlikte emekleri geçmiştir. Gerçekten de, 15. yüzyılda olu­şan Rönesans'ta; sanat ve bilim tümlüğü, duygu ve düşünce birliği, bilim adamı sanatçı tümlüğünün tek insanda oluşmasındandır[16].

ÇİZGİ PERSPEKTİFİ

Çizgi perspektifi; eşyaları, asıl biçim ilişkileri dışında, belli bir ba­kış noktasından görülüşüne uygun, bir plan yüzeyine taşımaktır[17].

Perspektifin keşfi ile, çağdaş «bireysellik düşüncesi de kendi sanat düzenini kurmuştur. Perspektifle anlatılan eşya, gözlemcinin öznel gö­rüş noktası ve görüş açısıyla ilişkilidir. Bir görüş açısından bakıldığın­da, tüm paralel çizgiler uzakta belli bir noktada toplanıp, kayboluyor gibi görünür. Yepyeni bir buluş olan bu kural, bütün sanat alanlarına; mimarlık, heykel, resim ve şehir planlarına cüretle uygulandı. Sanatçılar ve bilim adamları onu kolaylıkla anlaşılabilir ve çekici hale getirdiler. Uccello buluşun çekiciliğini şu cümlelerle anlatıyordu: «Perspektif! Ne güzel şey! Brunelleschi, San Lorenzo Kilisesi’nde, Massaccio «Çar­mıha Geriliş » de bu kuralları dile getirdiler.

 FİLİPPO BRUNELLESCHİ (1377-1447) 

Mesleğe bir kuyumcu ve eski diller öğrencisi olarak başlamıştır. Büyük bir mimar, heykeltıraş, mühendis ve matematikçi olmuştur. Onun başarısındaki sır; çok yönlü oluşunda, tek bir dalda uzmanlaş­maya yönelmemiş olmasında aranmaktadır. Rönesans’ın hemen bütün büyük sanatçılarında bu «çok yönlülük» görülmektedir. Rönesans sa­natının en yüksek aşamaya ulaşmasının sırlarından biri de, uzmanlaş­malara bölünmemiş olmasıdır. Bu bütünlük 16. 17. ve 18 yüzyıllarda da sürmektedir[18].

Roma'da antik yapılar üzerinde incelemelerde bulunan Brunel­leschi, ilk büyük iş olarak Floransa Katedrali (Santa Maria del Fiore)'nin kubbesini yapma görevini yüklenmiştir. 1367'de Gotik bir plana göre inşa edilen kilisenin çan kulesi Giotto tarafından yapılmıştı. 1367’deki projeye göre, binanın kubbesi, Yakın Doğu'daki İlk Türk-İslam eserlerinde görüldüğü gibi çift kubbeli olarak düşünülmüştü. 

1421'de işe başlayan ve «eski planı değiştirmeyeceğine yemin eden[19] Brunelleschi (1377-1447) sekiz köşeli bir tambur üzerine sekiz di­limli bir kubbe ile bu geniş mekanı örttü. Hemen hemen yarım küre biçimindeki kubbede antik Roma'dan etkilenme vardır. Ancak, burada kubbe, doğuda olduğu gibi dilimlere ayrılmıştır. Dilimler Gotik'te gö­rülene benzer şekilde, haçvari tonoz gibi gittikçe sivrilip yükselerek te­pede bir noktada birleşmektedir. Bu yüzden kubbe, biçim olarak tipik bir Rönesans kubbesi sayılmamaktadır. Ancak bir mühendislik şaheseri olarak gösterilmektedir.

Brunelleschi burada, bir mimarlık problemiyle değil fakat mühen­dislik problemiyle karşılaşmıştır. Kubbe tonozu, hiçbir dayanak olmak­sızın 29 metrelik boşluğu atlıyordu. «Tarihte ilk kez, hiçbir ağaç iske­leyle desteklenmeksizin bu kadar geniş bir kubbe uygulanmıştır. Tuğ­ladan iç içe yapılmış çift kubbe örgüsünde, elde edilecek dik meyil önemsenmeden baştan başa aynı kalınlık korunmuştur[20]. S. Giedion, bu kubbenin «cüretli bir mühendislik işi» olduğunu ve «Fransız mühendisi Eiffel'in göklere atılan köprüleriyle kıyaslanabilece­ğini» yazmaktadır[21].

 Brunelleschi, San Lorenzo Kilisesi planı ile Rönesans sanatına de­ğer yeni kurallar da getirmiş oluyordu. Rönesans mistisizmi, «kutsal uyum»un bütün varlıklarla ifade edildiğine inanıyordu. Bu uyum, insa­nın ruhundan vücuduna, politikadan mevsimlerin ve kürenin düzenli hareketlerine değin görülebilirdi. Brunelleschi bu düşünce sistemini mi­mariye uygulayarak «birim (modül) sistemini» ortaya koydu ve ilk kez San Lorenzo'da uyguladı. Kilise transeptinin (haçın kollarının birleş­tiği alan) yüzey alanım, birim (modül) olarak aldı. Bu ölçünün dört katını kilisenin nef alanına uyguladı. Koro kısmı içinse bir daha ekle­di[22]. Brunelleschi, diğer buluş ve uygulamalarıyla da Gotiğin karşısına çıkarak Rönesans mimarlığının kurallarını saptıyordu. Gotik mimarlık, sınırsız mekan anlatımı eğilimiyle, mimarlık unsurlarının tüm ağırlığını binayı parçalayarak yok etmeğe çabalamıştı. Mimar olduğu kadar bir mühendis de olan Brunelleschi ise, tam tersini yaptı. Düz tavan ve yarım daire kemerlerin ağırlıklarını yüklenen yuvar­lak Korent sütunları, duvarlara dayalı ve oluklu gömme sütunlar zarif kornişler kullandı. «San Lorenzo Kilisesi'nde her şeyin üstünde arıklık-berraklık taçlanmıştır. Bu arıklık, onun temel planının sadeliği, üs­tün düzenliliğinden, alçak gönüllü mühendisliğinden, mimarlık unsurla­rının doğruluğundan ve tüm ölçülerin birbiriyle uyumlu ilişkilerinden elde edilmiştir. 

Bütün bunlar Brunelleschi'nin eski Roma kalıntılarından bellemiş olduğu ilk dersler olarak görülmektedir. Bu örneklemeler onun ve Rö­nesans'ın ilk kamu yapısı olan Yoksullar Hastanesi (İnnocenti Hastanesi'nde) de görülmektedir. Esas yapının önüne, korent sütunlarıyla süslü bir avlu eklenmiştir. Cepheyi kaplayan basık yatay merdivenler bi­nayı, meydana bağlamaktadır. Basık, yatay çatıda yer alan dikine pen­cereler, yatay frizlerle uyumlu bir birlik ve Gotiğin tersine büyük bir huzur-sukünet sağlamıştır.

15. Yüzyılda bütün dersler Roma'dan alınmamıştır, ilk Rönesans'­ın ilk devirlerinde (Floransa Vaftizhanesi, San Miniato, Santi Apostoli) gibi, XI ve XII. yüzyıllarda ve daha önce yapılmış Roman ortaçağ kili­selerinin sadeliği ve düzeninden de çok şey alınmıştır. Özleştirilerek kul­lanılan bütün bu dersler Rönesans'ın arık duygu ve düşüncesinin yara­tışlarına zengin birer kaynak olmuştur. Bu kaynaklar yaratışlar için bi­rer ruhsal itişti. Bu yüzden Rönesans sanatı bir taklit olmaktan kurtul­muştur. 

Brunelleschi, Pazzi Şapeli-Capellası’nda bütün aldığı dersleri yorum­layarak kullanmış ve Rönesans'ın ilk olgun anıtını yapmıştır. Bu yüzdendir ki Pazzi Şapeli gerçek Rönesans yapılarının ilki sayılmaktadır. Yapı­ya Masaccio'nun ölümünün hemen ardından 1430 yıllarında başlan­mıştı.

Gerek iç gerekse dış ölçüleriyle anıtsal bir özelliği olan yapı 1442 de tamamlanmış dekorasyonu ise 1469'a dek sürmüştür. Brunelleschi, Pazzi Şapeli’nde, Masaccio'nun «Çarmıha Geriliş» freskosundaki be­şik tonozları kullanmıştır. Ancak beşik tonozu derinliğine bir perspek­tif elde edecek şekilde uygulamamıştır. Burada tonozlar, kubbe ile bir­likte yapının orta mekanını örter. Masaccio'nun resmi ve Rönesans'­ın son devrinde olduğunun tersine derin bir perspektif yerine düz bir etki uyandırır. Binanın düz duvarları güçlü görüntüleriyle yapının anıtsallık etkisini kuvvetlendirmiştir. Pazzi Şapeli'nin iç mekan anlatımı ile, «merkezi plan»ı her Rönesans kilisesinin çıkış noktası olmuştur.

 LEON- BATİSTA ALBERTİ (1404-1472) 

Floransalı hümanist ve mimar Alberti Rönesans'ın çok yönlü ki­şilerinin tipik örneklerinden biridir. Vitrivius'un mimarlık kitabının bir çok bölümlerinin açıklamasını yapmıştır. Rönesans kiliselerinin «merkezi plan» idealini temellendirenlerden biri de Alberti'dir Röne­sans'ın ilk devrinde Tanrı'nın sembolü olarak gösterilen yuvarlak biçi­mi Alberti, «1485'de yazdığı De re aedificatoria Libri X, 1485» de şöyle savunmaktadır:

«Bazı tapınaklar yuvarlak, bazıları kare, diğerleri de çok köşelidir. Doğa tarafından yaratılan ya da yönetilen şeylerin ve doğa mutluluk­larının çoğu genel olarak yuvarlak biçimlerdedir. Yıldızlar, ağaçlar, hay­vanlar, kuş yumurtaları ve yaratışın diğer kısımları niçin genellikle yu­varlaktır?» 

Alberti'nin Rucellai Sarayı, cephedeki gömme sütunlar frizler, pen­cereler üzerinde yer alan kemerlerle, üsluplaştırılan ilk Rönesans saraylarındandır.

 Adriyatik kıyısında, Rimini'de sanatsever despot Sigismonda Malatesta'nın, 15. yüzyıl Rönesans'ına etkisi büyük olmuştu. Malatesta, Rimini'deki San Francesco Kilisesi’ni (Malatestiano Tapınağı)nı kendisine bir mezar anıtı olarak yeniden düzenlemesi için Alberti'ye sipariş ver­mişti. Sanatçı bu eski Hıristiyan bazilikasını hümanist ruhla yenileştirdi. Kilisenin cephesi için Roma imparatoru Augustus'un zafer anıtındaki temel yapı unsurlarından faydalandı. Ondaki putatapan biçimlerini, Rönesans'ın akılcı mistisizmi ile bir Hıristiyan tapınağına aktardı. Cep­hede, antikiteden aldığı korent başlıklı oluklu yarım sütunlar, plastrlar, yarım daire kemerler, yuvarlak madalyonlar, üçgen alınlık kullandı. Yanlarda derin beşik tonozlu nişler yer alıyordu. Bunlardan güneydeki nişlerin içine, klasik sarkofajlar içinde Sigismanto ve onun çevresinde bulunan bilim adamlarının cesetleri konulacaktı. Sigismanto öldüğünde mezar anıtı tamamlanmamıştı. Alberti, eğimli yarım üçgen biçimli ça­tısıyla cepheyi tamamladı. Diğer kısımları Rönesans ve Barok süresin­ce geliştirildi. Sanatçının son eseri olan, Mantua'daki Sant Andrea Ki­lisesi’nde ise, imparatorluk Roma'sının biçim dili çok daha belirgindir. Kilisenin cephesinde antik Roma zafer taklarına benzeyen büyük taç kapı vardır. Çok iyi hesaplanmış geniş bir beşik kemerle taçlanan kapı­nın üzerine antik Yunan tapınaklarının üçgen alınlığı konulmuştur. Yan şapellerin üzerine dayanan, tonoz anıtsal bir görünüş kazandırmıştır. Böylece, Masaccio'nun freskosunda görülen, derinliğine beşik tonoz perspektifi ölümünden 45 yıl sonra en beklenmedik noktalarda mimari­ye uygulamıştır. Ancak buradaki uygulama, merkezi planlı Latin haçına uydurulmuştur. Taç kapının yanlarında nefe açılan küçük kapılar bu­lunmaktadır. Brunelleschi'nin San Lorenzo Kilisesi’nde sütunlarla ayrı­lan nef burada tek bir kanat halindedir. Bu geniş mekan transepti örten kubbeden gelen ışığı kucaklar. Nefin iki yanında şapeller dizelenmiştir. Şapellerin iki tarafındaki düz sütun demetleri, nefin üstünü örten be­şik tonozların ağırlığın yüklenen kemerleri taşırlar. Tonozlar ve ke­merler çekici kornişlerle süslüdür. Yapıda büyüklük ile güzellik isteği dengeli bir şekilde kullanılmıştır. 

MİCHELOZZO MİCHELLOZZİ  (1396-1472)

 GİOVANNİ AMADEO (1447-1522) 

15. yüzyıl Rönesansının diğer önemli sanatçılarındandır. Michelozzi'nin Floransa'daki Riccardi Sarayı, Amadeo'nun diğer mimarlarla bir­likte yaptığı Pavia'daki ünlü Certosa Kilisesi ve Manastırı Rönesans'ın (ilk devrindeki) önemli eserler arasında sayılmaktadır. 

İDEAL ŞEHİR

 Rönesans şehri insan içindi. Yığınları içine alan bir düzeni gerek­tiriyordu. Erken Rönesans'ın kutsal-semavî «Merkezî Plan» ideali şe­hir planlarına da uygulanmak istenmiştir. Mimarlık heykel ve resimler­de gerçekleştirilen bu ideale göre şehir planları da çizgilerin bir nokta­da toplandığı çizgi perspektifi kurallarına göre gelişecekti. Birbirlerine belirli uzaklıklarda bulunacak evler ve sokaklar birbirine göre belirlen­miş ölçüler içinde olacaktı. Sokaklar, ortasında merkezi planlı bir kilise bulunan şehir meydanına açılacaktı. 

MERKEZİ YAPI VE YILDIZ ŞEKLİNDE ŞEHİR

 Poligon-çokgen şeklinde ideal şehir planı, Rönesans'ın doğruluk, düzenlilik sisteminden doğan bir sonuçtur[23]. Sekiz veya daha çok kollu olabilen yıldız şeklinde şehir planının ortasında kuralları Rönesans tarafından saptanan merkezi yapı yer olacaktı. Tıpkı Bramante'nin bir kubbe çevresinde toplanan Şapeller-Capellalar sistemli merkezi plan ideali gibi, sokaklar da bir meydanda toplanacaktı. Bu düzen Leonardo da Vinci'nin de ilgisini çekmiş, merkezi yapı sistemini uyguladığı bir çok resimleri ve projeleri bulunmuştur. Raffaello'nun «Meryem'in Evlenme Töreni»nde; resmin ortasında ve tepede çokgen bir tapınak yer almaktadır. Bu egemen durumlu tapınağın ba­samaklı kaidesini, her yandan, perspektifle elde edilmiş bir genişleme içinde mermer bir alan çevirmektedir. İdeal şehir düşüncesi, 15. yüzyıl başında ortaya atılmış, yüzyılın ortasında Floransalı mimar Filarete (Antonio di Pietro Averlino) tarafından ele alınmıştır. Alberti de bu düşünceye büyük hayranlık duymuş ve mimarlık üzerine yazdığı kita­bının 10’uncu cildini, «De Re aedificatoria» adıyla «ideal şehir» düşün­cesine adamıştı. Bu kitap sonradan Filarete'nin «Mimarlık Tekniği» ki­tabına da kaynak olmuştur[24]. Gotiğin ve Ortaçağın tersine, Rönesans'ta sokak, meydan, duvar ve pencere büyük ölçüde önemsenmiştir. Saraylar ve evler sokaklara, sokaklar meydanlara bağlıdır. Rönesans'ın dünyaya açık görüş ve dü­şünüşünün yansıması olarak binaların cepheleri pencerelerle doludur. Pencereler ayırıcı ve süsleyici ayaklar, gömme sütun ya da ritmik şe­kilde tekrarlanan sütunlarla çevrelenmiştir. Roma'daki Farnese Sarayı pencerelerinin süslemelerine büyük önem verilmiştir. Ortadaki pence­re, Farnese ailesinin arması oyulu bir kalkan ile belirtilmiş, sonradan papalık arması ile çevrelenmiştir. Venedik resimde olduğu gibi heykel ve mimarlık alanlarında da Toscana ve Roma özelliklerinin dışında gelişmiştir. Bazı Rönesans de­taylarıyla Venedik Dukalık Sarayı, bu şehrin Rönesans'ın ilk devri özel­liklerini taşıyan yapılardandır. Pietro Lombardo (1435-1515) nün planladığı Dei Miracoli Kilisesi de iç ve dış görüntüsüyle Venedik'e özge unsurlardan oluşmuştur. Yapı, cephede biten enine beşik bir tonozla örtülüdür. İç mekan tek neflidir. Nefi örten tonoz, cephede yarım daire şeklinde bitiş yapmıştır. Nişsiz olarak sade bir şekilde düz bırakılan cephe Bizans ve Venedik’teki San Marco Kilisesi cephesinde görüldüğü gibi mermer kaplanmıştır. Üstü kak­ma teknikle stilize edilmiş Yunan ve Lâtin haçları, düz bantlar, daire­ler, somaki kareler ve serpentinle işlenmiştir. Yan Şapelleri olmayan tek nefin mermer işleme düz duvarlarında da aynı etki devam etmek­tedir. Ön dört mermer basamaklı yüksek mihrabı, Napolyon tarafından taç giyme töreninde kullanmak üzere kaçırılıp, Paris'e götürülmek is­tenmiştir. Pietro Lombarda, mimar olduğu değin heykeltraş olarak da Venedik okulunun kurucusudur. 

15. yüzyılda italyan heykel sanatI 

JACOPO DELLA QUERCİA (1374-1438) 

Rönesans'ın öncü  heykeltraşlarındandır. En önemli eserleri, Bologna'da San Petronia Katedrali’nin kapısını süsleyen rölyefleridir. Bu rölyeflerde Gotik kalıntılar görülmekle birlikte, Rönesans ruhunun ilk be­lirtileri de ortadadır. Nitekim panolar arasında «İlk Günah» sahnesin­de; Hayvanın vücudu, bir kaç yaprakla belirtilen ağaç, kadın başlı yılan, ortaçağın geç gotik kalıntılarındandır. Fakat panodaki figürlerde sağla­nan enerji birikimi, ve sağlam biçimleri ise 15. Yüzyıl Floransa Röne­sans'ının özelliklerindendir. «İlk Günah»da; Adem'in karısına bakışı, kompozisyonda birlik sağ­ladığı gibi, sahnede başarılı bir psikolojik anlatım da yaratmıştır. «İlk Günah» ve «Cennetten Kovuluş» sanhelerindeki enerji dolu figürler an­latımın sadeliği Gotik'ten tam bir kopma olarak gösterilebilir. Michelangelo'yu da hatırlatan bu dinamik ve sade anlatım, «Toprağın İşlenmesi» sahnesinde görüldüğü gibi küçük boyutlu panolar içine sığdırılmış oldu­ğundan daha da güçlü görülmektedir. Sanatçının, Siena, Floransa, San Gimigniano'da taş ve renkli ağaç malzeme kullanarak yaptığı bir çok heykelleri de bulunmaktadır. 

GHİBERTİ (1378-1455) 

Bir düşünür ve hümanist olan sanatçı 15. Yüzyıl Rönesans heykeli­nin sayılı ustalarındandır. Çağın sanatını da içine alan bir otobiyografi yazmıştır. Gotik zevkle, antik Yunan sanatı hayranlığını birleştirmiştir. Floransa Vaftizhanesi’nin Kuzey Kapısı, sanatçının bu özelliklerini kap­samakta ve sanat tarihçilerince Rönesans süsleme sanatının da ilk ör­nekleri arasında gösterilmektedir. 1401'de altın tüccarları binaya yeni, bronz bir kapı yaptırmak üzere yarışma açmışlardı. Yarışmaya, Ghiberti ile birlikte Brunelleschi de katılmış, fakat Ghiberti kazanmıştır. Sanatçı bu yarışma konusu için antik Yunan ve Roma heykellerini incelemiş, daha sonra Vaftizhanenin doğu kapısını da yapmıştır.