Bekle dedi gitti
Ben beklemedim, o da gelmedi...
Ölüm gibi bir şey oldu
Ama kimse ölmedi...

Özdemir Asaf

Müslümanlık nerde, bizden geçmiş insanlık bile...

Âlem aldatmaksa maksat, aldanan yok, nâfile!

Kaç hakikî Müslüman gördümse: Hep makberdedir;

Müslümanlık, bilmem amma, galiba göklerdedir!

İstemem dursun o pâyansız mefâhir bir yana...

Gösterin ecdâda az çok benzeyen bir kan bana!

İsterim sizlerde görmek ırkınızdan yâdigâr!

Çok değil ancak! Necip evlâda lâyık tek şiâr.

Varsa şayet, söyleyin bir parçacık insâfınız:

Böyle kansız mıydı – Hâşâ – kahraman eslâfınız ?

Böyle düşmüş müydü herkes ayrılık sevdâsına?

Benzeyip şîrâzesiz bir mushafın eczâsına,

Hiç görülmüş müydü olsun kayd-ı vahdet târumâr?

Böyle olmuş muydu millet can evinden rahnedar?

Böyle açlıktan boğazlar mıydı kardeş kardeşi?

Böyle adet miydi, bî-pervâ, yemek insan leşi?

Irzımızdır çiğnenen, evlâdımızdır doğranan!

Hey sıkılmaz! Ağlamazsan, bâri gülmekten utan!...

“His” denen devletliden olsaydı halkın behresi:

Pâyitahtından bugün taşmazdı sarhoş nâ’rası!

Kurt uzaklardan bakar, dalgın görürmüş merkebi,

Saldırırmış ansızın yaydan boşanmış ok gibi.

Lâkin aşk olsun ki, aldırmaz da otlarmış eşek,

Sanki tavşanmış gelen, yahut kılıksız köstebek!

Kâr sayarmış bir tutam ot fazla olsun yutmayı...

Hasmı, derken, çullanmışlar yutmadan son lokmayı!..

Bir hakikattir bu, şaşmaz, bildiğin üslûba sok:

Hâlimiz merkeple kurdun aynı, asla farkı yok.

Burnumuzdan tuttu düşman, biz boğaz kaydındayız!

Bir bakın: Hâlâ mı hâlâ ihtiras ardındayız!

Saygısızlık elverir... Bir parça olsun arlanın:

Vakit çoktan geldi, hem geçmektedir arlanmanın!

Davranın haykırmadan nâkûs-ı izmihlâliniz...

Öyle bir buhrâna sapmıştır ki, zirâ haliniz:

Zevke dalmak şöyle dursun, vaktiniz yok mâteme!

Davranın, zîra gülünç olduk bütün bir âleme,

Bekleşirken gökte yüz binlerce ervâh, intikam;

Yerde kalmış, naşa benzer kavm için durmak haram!

Kahraman ecdâdımızdan sizde bir kan yok mudur?

Yoksa: İstikbâlinizden korkulur, pek korkulur!

MEHMET AKİF ERSOY

Beraber yatığımız bir deprem bölgesi ziyaretinde tanımış idim merhumu dokuz sene kadar önce. Mütevazi, çelebi bir zat olduğu intibası edinmiş idim. Şiirlerini okumuşumdur belki oğrencilik yıllarımda, muhtemelen Mavera’da. Hatırlamıyorum coğu şey gibi. Şimdi okudum bir kaçını ebediyete intikal ettiği haberini alınca. İyi şairmiş merhum. Demek cevher ile egonun büyüklüğü doğru orantılı değimiş.

Allah rahmet eylesin.

Şiirleri

ÖLÜ VAKİTLERİ YAŞAMAK İHTİYAR EVLERDE           

Duvarları çatlak

Tavanı dökülmeye hazır

Temelinde bitlerin karıncaların ince bacaklı böceklerin

gezindiği

İhtiyar evlerde

Zamanı çekip üstümüze

Örtüyoruz kirli ve açık yerlerimizi.

Bir şey mi var

Sandık diplerinde saklanan merdiven altlarında

unutulan

Ahır köşelerine atılmış paslı çivilerine asılmış duvarların

Nedir bizi bağlayan bütün bunlara ve geçen zamana.

Siz oturdunuz mu hiç kıldan ince uçurumlarda

Biz yatıyoruz her gün beli bükülmüş duvar diplerinde

Uykumuz ürkek ceylanlara benziyor

Bazan yorgun taylara.

Biz sessiz ve kaygan zaman üstünde

Unutmuş ve aldırmaz görünüyoruz

Gıcırtılı merdivenlerden çıkan ölümü.

Biliyoruz işliyor saat tıkır tıkır

Her yerde ve her şeyde

Sesini çizerek sonsuzluğa

Tıkırtıların kımıltıların ve uzayan ağaçların.

Ve aklın dar yalnızlığında

Erdem Beyazıt (1939-2008)

Tekbir seslerine vurgun dağlarım
Cami imam, kardeşlerim, bağlarım
İSLAM için sayısız başbağlarım
Bir Sonbahar mevsimi kana doydu
Toprağım Başbağlar...

İt sürüsü dağ aşağı gelende
Sıra sıra yiğitler can verende
İmam Adil ölümlere gülende
Bir Susa ve Beheşti Zehra oldu
Yüreğim Başbağlar...

Gözümdeki yaşlar kadar.

Eğer bunu bilseydi.

Ve anlamlarını yitirinceye dek de çoğalırlar,

Birbirlerine hiç çarpmadan.

Yok olana değin direttik.

Bittim ve bitti,

Aslında hepimiz bittik.

Gülümserken kadınlaşarak.

Ve ben...

Vardım.

Gecenin ardından, sabaha varmadan;
Külhanbeyler gibi
Kimseye aldırmadan
Sana geliyorum.

Ay bulutla sevişirken,
Gece,sabaha dönerken,
En tatlı uykundasın
Biliyorum.
Davran kızım,
Sana geliyorum.

Gök kara,
Körebe oynamakta yıldızlar!..
Gözlerimde uyku,
Yüreğimde korku,
İçimde bin bir kuşku
Sana geliyorum.

19.11.1972 İzmir

Rakı içmekten,
Rakı içerken Tatlıses’i dinlemekten
Büyük bir keyif alıyorum.
Doktorlar sağlığına zararlıdır diyorlar;
Ama ben bunu hep yapıyorum.
Ne rakıdan,
Ne de Tatlıses’ten vazgeçiyorum.
Doktorlar ne derse desin,
Hem Tatlıses’i dinliyorum,
Hem içiyorum.
Ne Tayyip’i,
Ne Baykal’ı,
Ne Bahçeli’yi duyuyorum!
Onlar beni uyutmadan,
Ben kendiliğimden uyuyorum!

Son beş yılda ne kadar geliştik değil mi?
İyi uykular Türkiye!
Durmak yok diyorum;
İki gemi yan yana…

14.12.2007 Eskişehir

Ben seni hiç sevmedim ki

Durgun akşamlarda söylediğimiz şarkıları sevdim
Bir çiçeğe gülmeni, bir güle benzemeni sevdim
Bir de yıldızları sevdim
Eylül akşamlarında gelip,
Gözlerinde durdular.
Ben seni hiç sevmedim ki...

Beni yola koyduğunda ayrılmayı sevdim
Kurşunları sevdim beni vurduğunda
Ağlamayı sevdim unuttuğunda
Yalnız olduğumu anladığımda
Ayakta kalmamı sevdim
Yıkılmamı sevdim seni her hatırladığımda
Ekmeği sever gibi sevdim sensizliği
Su gibi özledim Temmuz güneşinde sesini
İkindide yağmur gibi
Geceleyin rüzgar gibi sevdim seni sevdiğimi
Ben seni hiç sevmedim ki...

Kuşlara şarkılar öğretmeni sevdim
Menekşeyle konuşmanı
Nisan'ı hatırlatmanı
Baharın bir adının da yalnızlık olmalığını
Düştüğüm zaman kanayan yanlarımı
Ve tuhaflığımı üşüdüğüm zaman
Sakız satan çocukları
Yeni çıkan şarkıları
Her kaybettiğinde kazanan yanlarını sevdim
Denize düşmüş gül gibi düştüm ateşe
Ben yangını sevdim yandığım zaman böyle işte
Ben seni hiç sevmedim ki...

Bir gece bir ceylan indi dağdan kalbine
Bir gece bir şiir gibi kibrit alevinde
Alemin ortasında, kimsesizliğin sesinde
Buğusunda sabahın, acımasızlığında bir âhın
Ağlayan yüzünde İsa'nın
Ferahlatan gücüyle duanın
Korkutan yanıyla nar'ın
İncenin, zeytinin ve kalbin üstüne
Gülün üstüne
Tutunduğum umudun üstüne
Korkunun üstüne
Hepsinin üstüne, hep senin üstüne
Ben seni hiç sevmedim ki...

Gittiğin zaman gitmeni sevdim
Evreni sevdim geldiğin zaman
Kalmanı sevdim
Korkuyordum sana alışmaktan
Yine de sevdim gülümsemeyi
Mendilimi sallarken, seni götüren trenin arkasından
Kırlara ilk kar düştüğü zaman
Ölümünün ne güzel olduğunu sevdim
Seni içimde öldürdüğüm zaman
Ben seni hiç sevmedim ki...

Durgun akşamlarda söylediğimiz şarkıları sevdim
Bir çiçeğe gülmeni, bir güle benzemeni sevdim
Bir de yıldızları sevdim
Eylül akşamlarında gelip,
Gözlerinde durdular.
Ben seni hiç sevmedim ki...

Kuşlara şarkılar öğretmeni sevdim
Menekşeyle konuşmanı
Nisan'ı hatırlatmanı
Baharın bir adının da yalnızlık olmalığını
Düştüğüm zaman kanayan yanlarımı
Ve tuhaflığımı üşüdüğüm zaman
Sakız satan çocukları
Yeni çıkan şarkıları
Her kaybettiğinde kazanan yanlarını sevdim
Denize düşmüş gül gibi düştüm ateşe
Ben yangını sevdim yandığım zaman böyle işte
Ben seni hiç sevmedim ki...

Ben sevdim mi adam gibi severim
Ben sevdim mi adam gibi severim

İbrahim Sadri

su

Gemileri döndürmek için çok geçmiş...
Bir liman mı burası?
O büyük okyanus mu yoksa?
Kayıp gemiler kayıp balıklar umut arar ufukta
Kara göründü
Sensizliğime vurmak yarın
Kaptan diyorum
İskele Alabanda
Dalgalarla bir olup
Kıyılara vurmak var ya
Ordayım diyorum
Gidelim en ölümcül kayalardan
en aydınlık kıyılara
Bir kayada belki,
ya da karşıyaka'ya vuran poyrazda
Ben umut diye her gece biraz sen saklıyorum

Şimdi dedem olsaydı,
Anlatsaydı,
Ağlayıp anlatsaydı;
Trablus’u,
Kanal’ı…
Ve ben kurtarmaya kalksaydım
Kanal’da kalanları.
Kafkasya nere dede,
Balkanlar nere?
Diye
Dedeme sorsaydım;
Kırım’ı
Yemen’i dinlerken
Dedemin kucağında uyusaydım…
Herşey rüya olsaydı;
Antep’in işgali,
Maraşlının macerası…
Keşke rüya olsaydı,
Türk’ün alın yazısı;
Keşke yaşanmasaydı,
Kurtuluş Savaşı!..
Ama bizim kaderimiz bu!
Böyle kuruldu bu devlet,
Küllerinden doğdu bu Cumhuriyet!..
Ey Türk oğlu,
İnönü,
Dumlupınar,
Ve de Sakarya…
Sen damarlarındaki asil kana güven,
Atatürk’e şükret!..
O, Allah’ın bize bir lütfu,
Gerisi hikaye,
Gerisi fasarya!..

28.10.2007 Eskişehir

Kanlıca İskelesinde durur bir çocuk,
Yalıların önünden kotralar akar;
Boğazın sularına gölgeler vurur,
Çocuğun umudu olur kotralar.
...
Kanlıca İskelesi her gece
İnsan kaynar.
Karşıya giden kalabalıklar,
Karşıdan dönen kalabalıklar...
Karşıda
Kulüpler,
Barlar,
Pavyonlar,
Bilinmez diyarlardır körpe gözlerde!..
...
Kanlıca İskelesinde
Yalılar,
Kotralar,
Çocuklarda birer umuttur.
...
Yalıların önünden akan kotralar,
Çocuğun umudu dağlar kadar...
Eliyle tuttuğu birkaç istavrit,
Beş kardeşiyle
Yemeği olur.
...
Kanlıca İskelesi,
Yalıların önünde kotralar,
Boğaz sularında akan zaman...
Dağlar mı kotralardan küçüktür,
Yoksa gözde mi büyümüştür kotralar?
İskeledeki çocuk
Büyüdükçe bir başka bakar!..
...
Kanlıca İskelesi,
Tanımadığı kulüpler,
Barlar,
Pavyonlar;
Asker yazılmıştır piyade,
Umutlar ve kotralar,
Kanlıca İskelesindeki çocuk,
Hala beş kardeşiyle yatar!..

04.01.1986 Karacabey

Kanlıca İskelesindeki çocuğun
Vatana iki yıl hizmeti var.
Kanlıca iskelesindeki çocuk
Her gece düşünür,
Sabaha kadar!..
Her gece giden kalabalıklar,
Her gece dönen kalabalıklar,
Karşıda kulüpler,
Barlar,
Pavyonlar,
Karşıda ne yapar kalabalıklar?
Tanrı'nın elinden alınmış kalem
Yazgıcılar,
Gönlünce yazar!..
Kanlıca İskelesindeki çocuk için,
Kulüpler,
Pavyonlar,
Güneş gibidir;
Kanlıca İskelesindeki çocuk için,
Yalılar,
Kotralar,
Kar taneleridir!..
Her gece döndüğü gecekonduda,
Umutları gibi
O da tükenir...

05.01.1986 Karacabey

                                                   Cahit Zarifoğlu

I. Gerginlikten Uzak İzleyiciler

Şu satırları okuyoruz geçen yüzyılın yazarlarından birinde : 'Kanepeye uzanıp roman okumaktan daha güzel bir şey yoktur.' okuduğundan tad alan birinin ne denli dinlenip gerginlikten kurtulabileceğini dile getiriyor bu sözler. Oysa tiyatro izleyen biri için tasarımlanan, çoğu kez bunun tam tersi bir görünümdür. Sinirlerinin tüm telleri gerilmiş, kendini bir olaya tümüyle vermiş biri düşünülür tiyatro izleyicisi denildiğinde. Brecht'in kendi koşuk uygulamasının kuramcısı olarak geliştirdiği epik tiyatro kavramı ise özellikle bu tiyatro türünün gerginlikten uzak, olayı kendini kasmaksızın gözlemleyen bir izleyici istediğini vurgular. Tiyatroda her zaman bir topluluk olarak ortaya çıkacaktır bu izleyici hiç kuşkusuz; bu da onu, elindeki betikle yalnız kalan okurdan ayırır. Ayrıca bu izleyici, bir topluluk niteliğini taşıdığından, kendini çoğu kez anında bir tutum almak zorunda duyumsayacaktır. Ama bu üzerine düşünülüp taşınılmış, bundan ötürü de gerginlikten uzak bir tutum olmalıdır.

Brecht'e göre -konuya ilgi duyan birinin tepkisi nasıl olmak gerekiyorsa, öyle olmalıdır kısacası. Bu ilgiyi uyandırmak için de iki yol öngörülmüştür. Birincisi, olaylardır; izleyicinin önemli yerlerde kendi deneyimlerine dayanarak onları denetleyebilmesine olanak tanıyacak yapıda olmalıdır olaylar.

İkinci yol ise, temsilin kendisidir. Gösteri, artistik kuruluş düzenleme açısından saydam olmalıdır. (Böylece bir biçimleme 'yalınlık'ın tam karşıtıdır; gerçekte yönetmen açısından belli düzeye ulaşmış bir sanat anlayışını ve ince bir zekâyı gerekli kılar.) Epik tiyatro, 'nedensiz düşünmeyen' bir ilgililer topluluğuna seslenir. Brecht, düşünme alışkanlıklarının sınırlılığı büyük bir olasılıkla bu deyimle dile getirilen kitleleri gözden uzak tutmaz hiç bir zaman. Bu istenç, izleyicinin tiyatroya ilgi duymasını uzmanca, ama hiç bir zaman salt eğitme yoluna gitmeksizin çekme çabalarıyla kendini benimseten politik nitelikte bir istençtir.

II. Olay Örgüsü

'Sahneyi konudan kaynaklanan coşkudan kurtarmak'tır. epik tiyatronun amaçladığı. Bu nedenle eski bir öykü, eski bir olay bütünü epik tiyatroya çoğu kez yenisinden daha yararlı olacaktır. Şu soruyu yöneltmiştir Brecht kendine: Epik tiyatronun sergilediği olayların bilinen olaylar arasından seçilmesi gerekmez mi? Tiyatro ile olaylar dizisi arasındaki ilişki, bale öğretmeni ile öğrencisi arasındaki ilişki gibi olmalıdır belki de; bale öğretmenin ilk yapması gereken, öğrencinin eklemlerini olabildiğince gevşetmektir. (Çin tiyatrosunda yapılan, gerçektende budur.

Brecht, 'The Fourth wall of China '(16) adlı yazısında Çin tiyatrosuna neler borçlu olduğunu anlatmıştır. ) Eğer tiyatro bilinen olayları seçecekse, ' o zaman bu iş için en elverişlisi, önce tarihsel olaylar olacaktır.' olayların oyun biçimiyle, afişlerin ve yazılar kullanılmasıyla gerçekleştirilen epik yayılımının ereği, onları coşku verici öğeden arındırmaktır.

Brecht, son oyununda Galilei'nin yaşamını böyle bir tutumla konu almıştır. Her şeyden önce büyük bir öğretici olarak sergiler Galile'yi; yalnız yeni bir fiziğin öğreticisi değil, bunun yanı sıra yeni bir öğretim biçimi uygulayan kişidir Galile. Deney, onun elinde hem bilimin, hem de eğitim bilimin bir yengisi olur. Oyunun ağırlık noktasını oluşturan, Galilei'nin savlarını yadsıması değildir. Gerçek epik sürecin kaynağı, son sahnenin başına konan yazının sergilediği anlamda aranmalıdır: '1633-1642. Galile, Engizisyonun tutuklusu olarak, bilimsel çalışmalarını ölümüne dek sürdürür. Baş yapıtlarını İtalya'dan çıkarttırmayı da başarır.'

Epik tiyatro ile zamanın akışı arasındaki bağıntı, tragedyanınkinden çok başka bir türdedir. Gerilim sonuçtan çok tek tek olaylara ilişkin olduğundan epik tiyatro çok uzun zaman parçalarını içerebilme olanağına sahiptir. (Ortaçağda, XIV. yüzyılından sonra gelişen ve İsa'nın yaşamından sahneleri konu alan oyunlarda da durum böyleydi. ' Ödipus'un, ya da 'Vahşi Ördek'in(17) dramaturgisi ile epik tiyatro tam bir karşıtlık oluşturur. )

III Trajik Olmayan Kahraman

Klasik Fransız tiyatrosu, yüksek mevkilerde bulunan kişiler için sahnede, oyuncuların ortasında bir yer ayırırdı. Bugün böyle bir davranış uygunsuz gelmektedir bize. Bunun gibi, tiyatrodan alışık olduğumuz 'dramatik' kavramı doğrultusunda düşünüldüğünde sahnede görevi bulunmayan bir üçüncü kişiyi, soğuk kanlı bir gözlemci, 'düşünen kişi' olarak sahneye yerleştirmek de uygunsuz sayılmak gerekir. Oysa Brecht çokça düşünmüştür böyle bir şey yapmayı. Dahası ileri giderek şu sav da atılabilir ortaya: Brecht düşünen kişiyi, bilgeyi doğrudan oyunun kahramanı yapmak girişiminde bulunmuştur da. İşte özellikle bu noktadan bakıldığında, Brecht'in tiyatrosu epik tiyatro diye tanımlanabilmektedir.

Bu girişim en ileri ölçüde ambar işçisi Galy Gay karakterinde gerçekleştirilmiştir. 'İnsan İnsandır' (Mann ist Mann) oyunun kahramanı Galy Gay, içinde toplumumuzu oluşturan çelişkilerin sergilendiği bir vitrindir yalnızca. Brecht doğrultusunda düşünüldüğünde bilgeyi toplumun diyalektiğini yetkin biçimde sergileyen bir vitrin diye nitelendirmek, aşırılık olmaz büyük bir olasılıkla. Ama ne olursa olsun, bir bilge kişidir Galy Gay. Platon bile bilgenin, başka değişle en yüce tutulan kişinin dramatik yapıdan uzak niteliğini çok iyi saptamış, kaleme aldığı diyaloglarında onu oyun türünün eşiğine değin getirmiştir. ' Phaidon'da ise diyaloglar, ortaçağın dinsel oyunlarının eşiğine ulaşır. Kilise ulularının yapıtlarında okuduğumuza göre, ortaçağın aynı zamanda bilge kişiyi temsil eden Hazreti İsa'sı trajik olmayan kahramanın ta kendisidir. Ancak içeriği dinsel olmayan batı dram sanatında trajik olmayan kahramanı arayışın sonu hiç bir zaman gelmemiştir. Bu dram sanatı, her zaman sürekli bir yenileşme içerisinde ve çoğu kez kuramcıları ile karşıtlığa düşerek tragedyanın özgün biçiminden, başka değişle Yunan tragedyasından ayrımlaşmıştır. Ortaçağda bu önemli, ama gereğince belirtilmemiş olan yol, Hrowitha ve dinsel içerikli oyunlardan geçer.

Barok döneminde bizi Gryphius ve Calderon'a götüren bu yol, daha sonra Lenz ve Grabbe'de, en sonunda da Strindberg'te belirginleşir. Shakespeare'in sahneleri, bu yolun iki yanını süsleyen anıtlardır. Goethe ise aynı yoldan Faust II. ile geçmiştir. Bu hem Avrupa'ya hem de Almanya'ya özgü bir yoldur. -Ortaçağın ve Barok döneminin dram sanatı mirasının bize ulaşmasını sağlayan gizli bir patikadan değil de, normal bir yolun varlığından söz edebilmemiz koşuluyla hiç kuşkusuz. İşte bugün Brecht'in oyunlarında gün ışığına çıkan, dikenli çalılar arasında yitip gitmiş olan bu dağ yoludur.

IV. Kesinti

Brecht kendi tiyatrosunu epik diye nitelendirerek, kuramı Aristoteles tarafından dile getirilmiş olan dar anlamda dramatik tiyatrodan ayırır. Bu yüzden, tıpkı Riemann'ın Euklidçi- olmayan geometrisi gibi, Brecht'te kendi tiyatrosuna uyan dramaturgiyi Aristotelesçi -olmayan dramaturgi diye adlandırarak ortaya koyar. Bu benzetmenin belirginleştirmeyi amaçladığı olgu şudur: Burada söz konusu olan, birbiriyle yarışan iki tiyatro türü değildir. Riemann, koşutluklar belitini ortadan kaldırmıştı. Brecht'in tiyatrosunda ise elenen, Aristoteles'in katharsis'idir; duygu ve coşkuların kahramanın sarsıcı yazgısıyla duyumsatılmasıyla yitirilmesi yöntemidir. başka değişle.
İzleyici yönünden gelen ve epik tiyatro gösterilerinin amaç bildiği gerginlikten uzak ilginin özelliği, izleyicilerin duyumsama yetilerine hemen hiç seslenilmemesi olgusuna dayanır. Duyumsama yerine şaşkınlık uyandırmaktır epik tiyatronun sanatını asıl oluşturan. kısaca şöyle denebilir:

İzleyici, duyumsamak yerine içinde yaşadığı koşulları yadırgamayı öğrenmelidir.
Brecht'e göre epik tiyatronun görevi, olay geliştirmekten çok durumlar sergilemektir. Ama doğalcı (naturalist) kuramcıların doğrultusunda bir yansıtma değildir buradaki sergileme. Önce durumları (Situation), yaşamın değişik koşularını bulmaktır asıl önem taşıyan. (Buna yabancılaştırmak ta denebilir) Durumların bulunması (Yabancılaştırılması-Verfremdung) olayların akışının kesilmesiyle gerçekleştirilir. En yalın örnek olarak bir aile sahnesini alalım. Sahneye ansızın bir yabancı girer. Kadın, kızına fırlatmak üzere bronz bir büstü eline almıştır. o sırada; baba ise polis çağırmak için pencereye gitmiştir. Yabancı kapıda tam o anda görünür. 1900'lerdeki değişle bir 'tablo' oluşmuştur. Yabancı bir durumla karşı karşıya getirilmiştir: Yüzler karmakarışık, pencere açık, eşyalar dağınıktır. Ama kimilerinin görüşüne göre, burjuva yaşamının yukardakinden daha alışılagelmiş sahneleri de etki bakımından aşağı yukarı eş düzeydedir.

V. Aktarılabilen (Alıntılanabilen) Gestus

Dramaturgiye ilişkin öğretici amaçlı koşuklarından birinde şöyle der Brecht: 'Her tümcenin etkisi beklendi ve iyice belirgin kılındı. Bekleyiş, izleyiciler tümceleri iyice tartana değin sürdürüldü.' Bu kısaca oyun akışının kesilmesi demektir. Burada daha da ileri giderek, akışı kesmenin her türlü biçimlemenin temel araçlarından biri olduğu olgusunu anımsayabiliriz. Salt sanatın alanını çok aşan bir araçtır burada söz konusu olan. Yalnızca bir örnek verecek olursak, aktarma ya da alıntılama da temelini bu araçta bulur bir betiği alıntılama işlemi, bir yerde de onu bağlamından çıkarmak demektir. Olay akışını kesme temeline dayanan epik tiyatronun da kendine özgü bir anlamda alıntılanabilir olmasının anlaşılmaz bir yanı yoktur bu nedenle. Betiklerinin alıntılanabilmesi, bu tiyatro açısından bir özellik değildir. Buna karşılık oyunun akışı boyunca karşılaşılan gestuslar açısından durum başkadır.

'Gestusları alıntılanabilir kılmak ', epik tiyatronun ortaya koyduğu en önemli edimlerden biridir. Bir dizgici harflerini nasıl aralıklı dizebiliyorsa, oyuncu da gestusların içine aralıklar koyabilmelidir. Örneğin bu etki, oyuncunun sahnefe kendi gestusunu alıntılamasıyla gerçekleştirilebilir. 'Happy End' oyununda böyle bir etkiye tanık oluruz. Kurtuluş Ordusu'nda(18) bir çavuşu canlandıran Carola Neher, denizcilerin gittiği bir içki evinde, insanları yeniden imana döndürebilmek için bir şarkı söyler; bu şarkı içki evinde, kilisede olabileceğinden daha çok işlevlidir. Daha sonra Carola Neher, rolü gereği bu şarkıyı ve şarkıyı kapsayan gestus'u Kurtuluş Ordusu'nun bir kurulu önünde yineler. 'Önlem' (Die Massnahme) adlı oyunda da aynı duruma rastlarız.
Partinin yargı organı önünde komünistler yalnızca onları anlatmakla kalmayıp suçladıkları yoldaşın gestusunu da aktarırlar.

Epik tiyatroda en ince sanatsal araç niteliğini taşıyan gestus, öğretici oyun (Lehrstück) diye adlandırılan özel türde en yakın amaçlardan birine dönüşür. Bunun dışında, epik tiyatro tanımı açısından gestusa dayanan bir tiyatrodur. Gestuslar, eylemde bulunan kişinin eylemlerini kestiğimiz ölçüde çoğalır

VI Öğretici Oyun (Lehrstück)

Hangi yönüyle alınırsa alınsın, epik tiyatro hem oyuncular, hem de izleyiciler göz önünde tutularak oluşturulmuştur. Öğretici oyuna gelince, mekanik donatımın olabildiğince azlığı, izleyicilerle oyuncuların, oyuncularla izleyicilerin yer değiştirmelerini kolaylaştırması ve esinlemesi, bu türü özel bir tür kılan en önemli öğedir. Her izleyici oyunculardan biri olabilir öğretici oyunda. Ve gerçekten de 'öğretmen'i oynamak, ' kahramanı' oynamaktan daha kolaydır.

' Lindbergh'lerin Uçuşu ' nun (Lindberghflung) bir dergide yayınlanan ilk metinde uçucu, henüz bir kahraman olarak sunulmuştur. Bu metnin amacı, uçucuyu yüceltmektir. İkinci metin ise - ki durumu aydınlatma bakımından bu nokta önemlidir. -oluşumunu doğrudan Brecht'in kendi yazdıklarında yaptığı düzeltmeye borçludur. Bu uçuşu izleyen günlerde her iki kıtayı kaplayan hayranlık dalgasını anlatabilmek olanaksızdır. Ama bu hayranlık, salt geçici bir coşku olarak sönüp gitmiştir. ' Lindbergh'lerin Uçuşu 'nda ise Brecht'in çabası, ' deneyim'in renklerini elde edebilmek için 'coşku' tayfını parçalamaya yönelmiştir. İzleyicilerin coşkusundan değil, yalnızca Lindbergh'in çabasından kazanılabilecek bir deneyimdir. 'Lindbergh'lere' iletilmesi ön görülen bir deneyim.

'Bilgeliğin Yedi Sütunu'nun (Seven Pillars of Wisdom) yazarı T. E. Lawrence, hava kuvvetlerine katıldığında, Robert Graves'e gönderdiği mektupta, bugünün insanının attığı bu adımın ortaçağ insanının bir manastıra girmesiyle eşanlamlı olduğunu söyler. bu satırlarda hem ' Lindbergh'lerin Uçuşu ' na hem de daha sonraki öğretici oyunlara özgü bir gerilime yeniden rastlanmaktadır. Çağdaş bir tekniğe ilişkin yönerime neredeyse dinsel sıkı bir düzen uygulanmaktadır. Burada havacılığa ilişkin olan bu tutuma daha sonra sınıf kavgasında rastlanacaktır. Bu ikinci şık, en yetkin gelişme düzeyine 'Ana'da ulaşır.

Özellikle toplumsal içerikli bir tiyatro yapıtını duyumsamanın beraberinde getirdiği, izleyicinin de alışkın olduğu etkilerden arındırmaya kalkışmak, alabildiğine gözüpek girişimdir. Brecht'te bilir bunu ve 'Ana'nın New York'taki İşçi Tiyatrosu'ndaki temsili dolayısıyla tiyatroya gönderdiği mektubunda yer alan şiirinde şöyle dile getirir. durumu: 'Kimileri bize sordular: İşçi anlayabilecek mi sizi? Alıştığı uyuşturucudan, bir yabancının başkaldırısına, başkaldırının yükselişine düşünce düzeyine katılmaktan vazgeçebilecek mi? Kopabilecek mi onu iki saat süreyle kamçılayan ve sonunda öncesinden daha bitkin düşüren ona yalnızca belirsiz anılar ve daha da belirsiz umutlar kazandırabilen yanılsamadan?'

VII Oyuncu
Epik tiyatronun akışı, ansızın ileri sıçramalarıyla, bir filim şeridindeki resimlerin ilerleyişini andırır. Oyunun çok belirgin biçimde vurgulanan tek tek durumları, birbirlerine bir şok yaratırcasına çarparlar; epik tiyatronun temel biçimi budur. Şarkılar, yazılar, gestuslar durumları birbirinden ayırır. Böylece izleyicinin yanılsamalarını körüklemek yerine sınırlayan, onun duyumsamaya açıklığını felce uğratan aralar çıkar ortaya. Bu aralar izleyicinin, kişilerin sergilenen davranışları ve bu davranışların sergileniş biçimi karşısında eleştirel tutum alabilmesi içindir. Sergileme, oynama biçimine gelince, epik tiyatroda oyuncuya düşen, soğuk kanlılığını koruduğunu oyunuyla kanıtlamaktır. Duyumsamanın oyuncu açısından hiç bir uygulama alanı yoktur. Dramatik tiyatro 'oyuncu'su hiç bir zaman tam anlamıyla hazır değildir. bu tür oyun biçimine. Belki de epik tiyatroya en açık ve önyargısız yaklaşımın yolu, 'tiyatro oynamak ' tasarımından geçer.

Şöyle der Brecht: 'Hem rolünü, hem de kendini sergilemelidir oyuncu. Rolünü hiç kuşkusuz kendini sergileyerek oynar. Rolünü oynayarak ta kendini sergiler Gerçi bu ikisi bir araya gelir; ama bu birleşme hiç bir zaman iki görev arasındaki sınırı silecek denli yoğun olmamalıdır.' Başka deyişle, artistik biçimde rolünün dışına çıkabilme olanağını saklı tutmalıdır oyuncu. Uygun an geldiğinde (kendi rolü üzerinde) düşünen birini canlandırmakta direnmelidir. Böyle bir anda, örneğin Tieck'in 'Çizmeli Kedi'de kullandığı romantik nitelikteki ince alayı düşünmek yanlış olur. Öğretme ereği yoktur bu alayın; aslında gösterdiği yalnızca oyunlarını yazarken dünyanın belki de sonunda gerçekten bir tiyatro olduğunu hiç unutmayan yazarın felsefe yönelimidir.

Epik tiyatroda özellikle oynayış türü, sanatsal yarar ile politik yararın bu alanda ne denli özdeş olduğunu kolaylıkla ortaya koyacaktır. Burada Brecht'in 'Üçüncü Reich'in Korku ve Sefaleti'ni anımsamak gerekir. Bir SS subayını, ya da bir halk mahkemesi üyesini canlandırmayı üstlenen ve sürgünde yaşayan bir Alman oyuncunun duyguları, Moliere'in 'Don Juan 'ını oynamayı üstlenen iyi bir aile babasının duygularından çok başka olacaktır. hiç kuşkusuz; bunu anlamak kolaydır. Birinci şıktaki Alman oyuncu için -Bu oyuncunun, arkadaşlarını öldürenlerle özdeşleşmesi düşünülmeyeceğine göre -duyumsama uygun bir yöntem olmayacaktır. Rol ile arasında uzaklık bırakmasını sağlayan bir oynama biçimi daha uygun ve başarılı olabilecektir. bu gibi durumlarda. Bu biçim epik oynama biçimidir.

VIII Kürsüde Oynanan Tiyatro
Epik tiyatronun amaçlarının anlaşılması bakımından çıkış noktası olarak sahne kavramı, yeni bir oyun kavramından daha büyük bir kolaylık sağlar. Bugüne dek çok az göz önünde tutulmuş bir amaca yöneliktir epik tiyatro. Bu amaç orkestra çukurunun kapatılması diye tanımlanabilir. Oyuncularla izleyicileri, ölüleri canlılardan ayırırcasına birbirinden uzaklaştıran, suskunluğu tiyatro oyununda yücelik duygusunu, tınıları ise operada ruhsal arınmayı artıran, sahnenin tüm öğeleri arasında dinsel kökenin izlerini en açık biçimde taşıyan orkestra çukuru, önemini giderek yitirmiştir. Bugün yüksek konumdadır sahne. Ama artık dipsiz uçurumlardan yükseliyormuş izlenimini uyandırmamaktadır: Kürsüye dönüşmüştür. Öğretici oyun ve epik tiyatro ise bu kürsüye yerleşme girişimini dile getirmektedir.

Hayat ; toyluk zamanlarını ödetir, hoyratça kullandığımız arkadaşlıkların, eskitmeden yıprattığımız dostlukların, savurganca harcadığımız aşkların hazin hatırasıyla kalırız bir gün...

Bir akşam üstü yanımızda kimsecikler olmaz;
Ya da olması gerekenler yanımızdakiler değildir...

M. Mungan

Ne kazıklar yedik biz,
Ne masallar dinledik!
Yönetenlerden çektiğimiz kadar
Sıtmadan da,
Tifodan da çekmedik!
Mangalda kül kalmadı,
Laf desen gırla beyim,
Her taraf güllük gülistan,
Ben daha ne diyeyim!
Borç borçla kapatılıp
Biraz öteleniyor,
Rakamlarla oynanıp
Bir şeyler anlatılıyor!
İki de bir kriz,
Yolu bulamıyor bu keriz!
Sanki suçlu oymuş gibi
Fatura ona kesiliyor!..
İki kazı güdemeyenler,
Siyasete soyunuyorlar;
Buldular ya safları,
Oynuyor da oynuyorlar!
Vaatlerin sınırı yok!
Ama bütçe görüşmelerinde
Bir bahane buluyorlar!
Yolunacak tüy kalmadı,
Onlar da durumun farkında!
Sıra geldi deriye!
Ne kaldı ki geriye!
Ne deyon vekil efendi?
Yaz bakim veresiyeye…

19.06.2007 Eskişehir

Kaç seçmeni uyuttun
Böyle sayın vekilim!
Yine bir halt etmeyeceksin,
Ben de buna kefilim.
Yine gider meclise
Dört sene uyuklarsın;
Seçim zamanı gelince
Ne cevherler yumurtlarsın!
Eğer lafla olsaydı,
İcraatın başı sendin;
Ama olmuyor işte…
Anla artık vekilim,
Bizim gibi sen de tükendin.
Hani,diyorum…
Yapabileceğin bir iş olsa da
Şu meclisten uzaklaşsan;
Hem kendini,
Hem ülkeni kurtarsan!
Yapabileceğin
En akıllıca iş budur.
İşte o zaman seni
Hayırla yad ederler;
Belki kıymete binersin de
Heykelini dikerler.

28.06.2007 Eskişehir

Birleşen kuvvetlerin vektördür bileşkesi
Arabanın tek oku aynı işlevi görür,
Yükten yana hiç çıkmaz koşuluların sesi
Düzlüklerde uçar o, dağ- taş demez hep yürür.

Yüke halat geçirip (V) şeklini vererek
Boşta kalan uçlardan o'nunla sen çekersin,
Yükü taşımak kolay,başka güce yok gerek
Uçarak gidişine sen de hayret edersin.

Halata yük takmadan kimi onu düz çeker
İp gerilir,gerilir; gerildikçe incelir,
Bir gün mutlaka kopar, çekenleri çeker yer
Ayrılıklar bilgisiz çekiş ardından gelir...

(Alıntı)